ارتورکسیا یک اختلال خوردن نسبتاً جدید است که در سالهای اخیر به تدریج مورد توجه متخصصان روانشناسی و تغذیه قرار گرفته است. برخلاف آنورکسیا یا بولیمیا که تمرکز اصلی آنها بر کاهش وزن یا کنترل شکل بدن است، ارتورکسیا با وسواس غیرمنطقی نسبت به خوردن تنها غذاهای سالم و اجتناب از گروههای غذایی خاص مشخص میشود.
این اختلال میتواند سلامت جسمی و روانی فرد را تحت تأثیر قرار دهد و کیفیت زندگی اجتماعی و احساسی او را کاهش دهد. با افزایش محبوبیت رژیمهای غذایی افراطی و محتوای شبکههای اجتماعی درباره غذای پاک، تعداد افرادی که رفتارهای مشابه ارتورکسیا دارند نیز افزایش یافته است.
ارتورکسیا چیست و چگونه شکل می گیرد؟
ارتورکسیا زمانی رخ میدهد که نگرانی درباره خوردن سالم از حد طبیعی فراتر رفته و به یک وسواس تبدیل شود. افراد مبتلا ممکن است غذاهای مورد قبول خود را به شدت محدود کنند و بسیاری از گروههای غذایی ضروری را حذف نمایند. این محدودیتها اغلب بر اساس اطلاعات علمی واقعی نیستند و ممکن است از توصیههای شبکههای اجتماعی، دوستان یا منابع غیرموثق ناشی شوند.
- این وسواس میتواند باعث کمبود مواد مغذی، دریافت کالری ناکافی و اختلال در عملکردهای طبیعی بدن شود.
- مشکلات گوارشی مانند یبوست یا سوءهاضمه نیز در اثر رژیمهای محدود رایج است.
- حذف گروههای غذایی مهم مانند کربوهیدراتها، چربیهای سالم و پروتئینها بدون دلیل پزشکی میتواند سلامت عمومی را به خطر بیندازد.
دکتر کِلی راگلِس، روانشناس بالینی و متخصص اختلالات خوردن، تاکید میکند که ارتورکسیا میتواند به راحتی نادیده گرفته شود، زیرا رفتارهای غذایی مبتنی بر سلامت معمولاً مورد تحسین قرار میگیرند و افراد مبتلا خودشان ممکن است متوجه اختلالشان نشوند.
گروه های در معرض خطر و شیوع ارتورکسیا
با اینکه ارتورکسیا هنوز به طور رسمی در DSM-5 به رسمیت شناخته نشده است، مطالعات مختلف نشان میدهند که این اختلال در گروههای خاص شایعتر است:
- کاربران فعال شبکههای اجتماعی که اطلاعات غذایی را دنبال میکنند، ۴۹٪ شیوع.
- دانشجویان رشتههای تغذیه، ۷۲٪ شیوع.
- ورزشکاران بهویژه ورزشکاران استقامتی مانند دوندگان، ۵۵٪ شیوع.
شیوع ارتورکسیا در کشورهای مختلف متفاوت است و گزارشها از ۶.۹٪ در ایتالیا تا ۸۸.۷٪ در برزیل متغیر است. کارشناسان معتقدند که فشارهای فرهنگی، تبلیغات رژیم غذایی و اطلاعات نادرست درباره غذای پاک نقش مهمی در افزایش این اختلال دارند.
علائم و نشانه های ارتورکسیا
تشخیص ارتورکسیا دشوار است زیرا علائم آن اغلب با رفتارهای سالم غذایی اشتباه گرفته میشوند. برخی از نشانههای کلیدی عبارتند از:
- اجتناب افراطی از گروههای غذایی خاص حتی بدون دلیل پزشکی یا مذهبی.
- وسواس درباره سالم بودن هر ماده غذایی و بررسی دقیق ترکیبات.
- صرف وقت و هزینه زیاد برای تهیه غذاهای مورد قبول.
- اجتناب از رستورانها یا موقعیتهای اجتماعی که کنترل غذا در آنها ممکن نیست.
- تجربه اضطراب، شرم یا گناه در صورت خوردن غذاهای غیرمجاز.
- کاهش انرژی، مشکلات خواب، خستگی مزمن و کاهش کیفیت زندگی.
پیامدهای جسمی و روانی ارتورکسیا
ارتورکسیا میتواند عوارض جدی برای سلامت جسم و روان ایجاد کند:
- جسمی: کمبود ویتامینها و مواد معدنی، کاهش وزن ناخواسته، مشکلات گوارشی، اختلال عملکرد سیستم ایمنی و ضعف عضلانی.
- روانی: اضطراب شدید، انزوا اجتماعی، وسواس غذایی، کاهش رضایت از زندگی، احساس شرم و گناه مداوم.
تفاوت ارتورکسیا با سایر اختلالات خوردن این است که تمرکز آن بر سلامت غذایی است، اما وسواس و محدودیتهای غذایی میتواند اثرات منفی مشابه آنورکسیا و بولیمیا ایجاد کند.
راه های پیشگیری و مدیریت ارتورکسیا
مدیریت ارتورکسیا نیازمند ترکیبی از حمایت روانی و تغذیهای است:
- رفتار درمانی شناختی (CBT): تمرکز بر اصلاح افکار غیرسازنده و کاهش وسواس غذایی.
- مداخلات تغذیهای: متخصص تغذیه برنامه غذایی متوازن و کامل برای تأمین نیازهای بدن ارائه میدهد.
- آموزش و آگاهی: ارائه اطلاعات علمی و اصلاح باورهای نادرست درباره «غذای پاک».
- حمایت اجتماعی: تشویق به شرکت در فعالیتهای اجتماعی بدون اجبار به محدودیتهای غذایی.
چه زمانی باید به پزشک مراجعه کرد؟
اگر هر یک از نشانههای زیر مشاهده شد، مشورت با متخصص اختلالات خوردن ضروری است:
- حذف کل گروههای غذایی.
- اضطراب یا ترس شدید نسبت به غذا.
- وسواس و صرف زمان زیاد برای برنامه غذایی.
- کاهش انرژی یا انگیزه، مشکلات خواب، خستگی مزمن.
- عدم توانایی لذت بردن از جمعهای اجتماعی به دلیل محدودیت غذایی.
مراجعه به متخصص تغذیه و رواندرمانگر میتواند در تشخیص زودهنگام، پیشگیری از پیامدهای جسمی و روانی و بهبود کیفیت زندگی کمک کند.
جمع بندی
ارتورکسیا یک اختلال خوردن نوظهور است که با وسواس افراطی نسبت به سالم بودن غذا مشخص میشود و میتواند پیامدهای جدی جسمی و روانی داشته باشد. شناخت علائم، پیشگیری از رفتارهای ناسالم و مشورت با متخصصین، کلید مدیریت موفق این اختلال است. در دنیایی که شبکههای اجتماعی و فرهنگ رژیم غذایی فشار زیادی بر افراد وارد میکنند، آگاهی از ارتورکسیا اهمیت ویژهای دارد تا سلامت جسم و روان حفظ شود.
