احساس ناتوانی در برابر سرطان، امری رایج است، اما پژوهشهای جدید نشان میدهند که بسیاری از موارد این بیماری قابل پیشگیری هستند. تغییرات سبک زندگی ساده، همراه با مداخلات پزشکی و بهبود محیط زیست، میتواند تأثیر چشمگیری بر کاهش ابتلا به سرطان داشته باشد.
براساس تحلیل اخیر سازمان جهانی بهداشت (WHO)، بیش از یکسوم کل موارد سرطان در جهان قابل پیشگیری است. این تحلیل نشان میدهد که تمرکز بر برخی عوامل سبک زندگی و محیطی میتواند بار بیماری را بهطور قابل توجهی کاهش دهد و میلیونها زندگی را نجات دهد.
عوامل پیشگیری پذیر و نقش سیگار
سیگار کشیدن بزرگترین عامل قابل تغییر مرتبط با سرطان در جهان است. این عامل با حدود ۱۵ درصد از کل موارد جدید سرطان مرتبط بوده و در مردان سهم بیشتری دارد، بهطوری که حدود ۲۳ درصد از موارد سرطان مردان ناشی از مصرف تنباکو است.
سیگار علاوه بر سرطان ریه، خطر ابتلا به سرطانهای دهان، حنجره، پانکراس، مثانه و معده را نیز افزایش میدهد. علاوه بر این، تماس غیرمستقیم با دود سیگار (دود دست دوم) نیز میتواند در کودکان و بزرگسالان موجب افزایش خطر سرطان شود.
پیامدهای سیگار بر سلامت
- افزایش ریسک سرطان ریه، دهان، حنجره و پانکراس
- تأثیر منفی بر سلامت قلب و عروق و افزایش خطر سکته
- افزایش خطر سرطان در اطرافیان به دلیل دود دست دوم
نقش الکل در سرطان
پس از سیگار، مصرف الکل دومین عامل قابل تغییر سبک زندگی است که حدود ۳.۲ درصد از کل موارد جدید سرطان (معادل حدود ۷۰۰ هزار مورد) را تشکیل میدهد. الکل میتواند باعث تحریک و آسیب DNA سلولها شود و ریسک سرطانهای کبد، مری، دهان، حنجره و سینه را افزایش دهد.
مطالعات نشان دادهاند که حتی مصرف متوسط الکل در طولانیمدت میتواند احتمال ابتلا به برخی سرطانها را بالا ببرد. ترکیب مصرف الکل و سیگار، اثر مخرب بیشتری بر ریسک سرطان دارد و اهمیت اصلاح سبک زندگی را دوچندان میکند.
راهکارهای کاهش خطر
- محدود کردن یا قطع کامل مصرف الکل
- ترکیب ترک سیگار با کاهش مصرف الکل برای اثر پیشگیرانه قویتر
- اطلاعرسانی عمومی درباره ارتباط مصرف الکل و سرطان
نقش عفونت ها و واکسن ها
عفونتها نیز عامل مهمی در ابتلا به سرطان هستند و حدود ۱۰ درصد از موارد جدید سرطان را تشکیل میدهند. در زنان، ویروس پاپیلومای انسانی (HPV) پرخطر بیشترین سهم را در ایجاد سرطان دهانه رحم دارد. خوشبختانه واکسن HPV قادر به پیشگیری از بسیاری از موارد سرطان مرتبط با این ویروس است، اما پوشش واکسیناسیون در بسیاری از کشورهای جهان هنوز پایین است.
عفونتهای دیگر مانند هلیکوباکتر پیلوری نیز با سرطان معده مرتبط هستند. بهداشت ضعیف، ازدحام جمعیت و دسترسی محدود به آب سالم میتواند خطر ابتلا به این عفونتها را افزایش دهد و در نتیجه سرطان معده در مردان و زنان بالاتر رود.
اقدامات پیشگیرانه مرتبط با عفونت
- افزایش پوشش واکسیناسیون HPV در دختران و پسران
- بهبود شرایط بهداشتی و دسترسی به آب سالم
- غربالگری و درمان به موقع عفونتهای خطرساز
آلودگی هوا و سرطان
آلودگی هوا بهویژه در مناطق شهری و صنعتی یکی دیگر از عوامل مهم قابل پیشگیری سرطان ریه است. اثر آلودگی هوا در نقاط مختلف جهان متفاوت است؛ برای مثال، در شرق آسیا حدود ۱۵ درصد از موارد سرطان ریه زنان و در شمال آفریقا و غرب آسیا تقریباً ۲۰ درصد از موارد سرطان ریه مردان ناشی از آلودگی هوا بوده است.
ذرات معلق، دود صنعتی و خودروها میتوانند باعث آسیب سلولی و التهاب مزمن شوند و زمینهساز سرطانهای تنفسی و برخی سرطانهای دیگر شوند. بنابراین کاهش آلودگی محیطی نقش مهمی در پیشگیری از سرطان دارد.
دیگر عوامل سبک زندگی و محیطی
تحلیل WHO بیش از ۳۰ عامل خطر قابل تغییر را شناسایی کرده است که شامل موارد زیر است:
- شاخص توده بدنی بالا و چاقی
- کمبود فعالیت بدنی
- استفاده از تنباکوی بدون دود (مانند جویدن تنباکو)
- محرک سنتی «آرکا نات»
- شیردهی ناکافی
- تابش بیش از حد اشعه ماوراء بنفش
- مواجهه شغلی با مواد سرطانزا
هر یک از این عوامل میتواند بهطور مستقیم یا غیرمستقیم ریسک سرطان را افزایش دهد و با اصلاح سبک زندگی و بهبود محیط کار، بخش قابل توجهی از این موارد قابل پیشگیری هستند.
راهکارهای پیشگیری
شناخت عوامل قابل تغییر و تمرکز بر دو عامل اصلی یعنی سیگار و الکل، همراه با رعایت سبک زندگی سالم و بهبود محیط، میتواند میلیونها مورد سرطان را کاهش دهد.
- ترک یا کاهش مصرف سیگار و دخانیات
- محدود کردن مصرف الکل و رعایت اعتدال
- ورزش منظم و حفظ وزن سالم
- رعایت بهداشت فردی و محیطی
- واکسیناسیون علیه ویروسهای مرتبط با سرطان
- کاهش مواجهه با آلودگی هوا و مواد شیمیایی خطرناک
نتیجه گیری
تحقیقات جدید نشان میدهند که بیش از یکسوم موارد سرطان در جهان قابل پیشگیری هستند و دو عامل سبک زندگی یعنی سیگار و الکل نقش مهمی در ایجاد این بیماری دارند. با ترکیب اصلاح رفتارهای شخصی، واکسیناسیون، فعالیت بدنی منظم و بهبود محیط زندگی، میتوان بار بیماری و مرگ و میر ناشی از سرطان را کاهش داد.
تمرکز بر پیشگیری و اصلاح سبک زندگی نه تنها به کاهش سرطان کمک میکند، بلکه سلامت عمومی، طول عمر و کیفیت زندگی افراد را نیز بهطور چشمگیری بهبود میبخشد.
