بیماری های خودایمنی زمانی رخ می دهند که سیستم دفاعی بدن به اشتباه سلول ها و بافت های سالم خود را هدف قرار می دهد. در برخی از این بیماری ها، آسیب ایجاد شده می تواند شدید، پیش رونده و حتی ناتوان کننده باشد. یکی از این بیماری های خطرناک، نورومیلیت اپتیکا (Neuromyelitis Optica Spectrum Disorder یا NMOSD) است که سیستم عصبی مرکزی، به ویژه عصب بینایی و نخاع را تحت تاثیر قرار می دهد.
اکنون گروهی از پژوهشگران با استفاده از روشی پیشرفته به نام پیوند سلول های بنیادی خون ساز آلوژنیک (alloHCT) توانسته اند سیستم ایمنی بیماران مبتلا به نوع شدید این بیماری را بازتنظیم کنند. نتایج این پژوهش نشان می دهد که در برخی بیماران، این روش می تواند باعث توقف طولانی مدت فعالیت بیماری و حذف نیاز به داروهای سرکوب کننده سیستم ایمنی شود.
بیماری NMO چیست و چرا خطرناک است؟
نورومیلیت اپتیکا یک بیماری خودایمنی نادر اما شدید است که در آن سیستم ایمنی بدن به اشتباه به بخش هایی از سیستم عصبی مرکزی حمله می کند. این بیماری بیشتر عصب بینایی و نخاع را درگیر می کند و در صورت کنترل نشدن می تواند باعث مشکلات جدی حرکتی، اختلال بینایی و حتی ناتوانی دائمی شود.
عامل اصلی ایجاد این آسیب، تولید نوعی آنتی بادی غیرطبیعی به نام AQP4-IgG است. این آنتی بادی ها پروتئینی به نام آکواپورین ۴ را هدف قرار می دهند که روی سلول های پشتیبان عصبی به نام آستروسیت ها وجود دارد. تخریب این سلول ها باعث ایجاد التهاب شدید و آسیب به بافت عصبی می شود.
درمان های فعلی معمولا با هدف کاهش فعالیت سیستم ایمنی انجام می شوند، اما بسیاری از آن ها نیازمند مصرف طولانی مدت دارو هستند و ممکن است در همه بیماران پاسخ مطلوب ایجاد نکنند. علاوه بر این، هزینه بالا و خطر عوارض ناشی از کاهش فعالیت سیستم ایمنی از چالش های مهم این روش ها محسوب می شود.
بازنشانی سیستم ایمنی با پیوند سلول های بنیادی چگونه انجام می شود؟
در روش جدید، محققان تلاش می کنند به جای کنترل موقت سیستم ایمنی، آن را از پایه بازسازی کنند. این رویکرد شبیه پاک کردن تنظیمات قدیمی و نصب یک نسخه جدید از سیستم دفاعی بدن است؛ البته بدن انسان برخلاف رایانه معمولا با یک دکمه ریست ساده همکاری نمی کند و دانشمندان مجبور شده اند مسیر پیچیده تری را طی کنند.
در پیوند سلول های بنیادی خون ساز آلوژنیک، ابتدا پزشکان با استفاده از داروهای شیمی درمانی مانند فلودارابین (Fludarabine) و ترئوسولفان (Treosulfan)، بخش های خاصی از سیستم ایمنی بیمار، به ویژه سلول های B را کاهش می دهند.
سلول های B نقش مهمی در تولید آنتی بادی های بیماری زا دارند. در بیماران مبتلا به NMO، همین سلول ها باعث تولید AQP4-IgG و حمله به سیستم عصبی می شوند. پس از آماده سازی بدن، سلول های بنیادی سالم از یک اهداکننده وارد بدن بیمار می شوند تا سیستم ایمنی جدیدی شکل بگیرد.
هدف این فرآیند، ایجاد یک سیستم دفاعی تازه است که دیگر آنتی بادی های مخرب قبلی را تولید نمی کند و مانند سیستم ایمنی اولیه بیمار رفتار نمی کند.
نتایج امیدوارکننده درمان جدید در بیماران مبتلا به NMO
پژوهشگران این روش را روی دو بیمار ۲۸ ساله مبتلا به نوع شدید NMO آزمایش کردند. نتایج پیگیری طولانی مدت این بیماران که بیش از ۱۵ سال ادامه داشته، نشان داد که هر دو فرد بدون مصرف مداوم داروهای سرکوب کننده ایمنی، هیچ عود جدیدی از بیماری را تجربه نکرده اند.
بررسی ها نشان داد سیستم ایمنی بازسازی شده در این بیماران پایدار باقی مانده و آنتی بادی های بیماری زا دیگر در بدن آن ها مشاهده نشده است. این موضوع برای بیماری مانند NMO اهمیت زیادی دارد، زیرا کنترل طولانی مدت فعالیت بیماری معمولا یکی از بزرگ ترین چالش های درمانی محسوب می شود.
یکی از بیماران که مرد بود، توانست عملکرد عصبی خود را تا حد زیادی بازیابی کند، به زندگی روزمره بازگردد و حتی پس از درمان صاحب دو فرزند شود. بیمار زن نیز با وجود بهبود محدودتر، کیفیت زندگی مناسبی پیدا کرد، دیگر به داروهای سرکوب کننده ایمنی نیاز نداشت و بخشی از توانایی حرکتی دست های خود را دوباره به دست آورد.
محدودیت ها و خطرات احتمالی پیوند سلول های بنیادی
با وجود نتایج بسیار امیدوارکننده، این روش هنوز درمانی عمومی برای همه بیماران مبتلا به NMO محسوب نمی شود. پیوند سلول های بنیادی یک فرآیند پیچیده و تهاجمی است و می تواند با خطرات قابل توجهی همراه باشد.
در این مطالعه، یکی از بیماران پس از پیوند دچار نقص ایمنی مزمن شد و برای جبران کاهش عملکرد سیستم دفاعی بدن، به دریافت مکمل های آنتی بادی نیاز پیدا کرد. بیمار دیگر نیز به سرطان مثانه مبتلا شد و پزشکان تومور را با جراحی خارج کردند.
محققان هنوز ارتباط مستقیمی میان این عوارض و فرآیند پیوند پیدا نکرده اند، اما تاکید دارند که انتخاب بیمار اهمیت بسیار زیادی دارد. این روش احتمالا باید فقط برای افراد جوانی استفاده شود که بیماری آن ها بسیار شدید است و به درمان های استاندارد پاسخ مناسبی نمی دهند.
نتیجه گیری
پیوند سلول های بنیادی خون ساز آلوژنیک توانسته است در دو بیمار مبتلا به بیماری خطرناک NMO، سیستم ایمنی را برای سال های طولانی بدون بازگشت بیماری بازسازی کند. این دستاورد نشان می دهد که آینده درمان بیماری های خودایمنی ممکن است فقط در کنترل علائم نباشد، بلکه در بازطراحی عملکرد سیستم ایمنی بدن قرار داشته باشد.
با وجود امیدهای فراوان، این روش همچنان درمانی تخصصی و پرریسک است و نیاز به بررسی های گسترده تر دارد. اما برای بیمارانی که با نوع شدید و مقاوم بیماری مواجه هستند، این فناوری می تواند دریچه ای تازه به سوی زندگی بدون وابستگی دائمی به داروهای سرکوب کننده ایمنی باشد.
