چرا منفی نگری و روابط پرتنش می توانند روند پیری بدن را سریع تر کنند؟

وقتی صحبت از افزایش طول عمر و حفظ سلامت می شود، معمولا ذهن ما به سمت تغذیه سالم، ورزش، خواب کافی و کنترل وزن می رود. اما سلامت انسان فقط به عادت های فردی محدود نمی شود. کیفیت روابط اجتماعی نیز می تواند با سلامت جسم و روان ارتباط داشته باشد.

پژوهش های جدید نشان داده اند که قرار گرفتن مداوم در معرض روابط منفی و افراد تنش زا ممکن است با افزایش استرس، التهاب و حتی برخی شاخص های پیری زیستی ارتباط داشته باشد. البته این یافته به این معنا نیست که هر فرد منفی نگر مستقیما از عمر دیگران کم می کند؛ بلکه مسئله اصلی، قرار گرفتن طولانی مدت در معرض فشار روانی و روابط فرساینده است.

پژوهش جدید درباره رابطه افراد منفی و پیری زیستی چه می گوید؟

در فوریه ۲۰۲۶، پژوهشی در مجله معتبر Proceedings of the National Academy of Sciences یا PNAS منتشر شد که رابطه میان «روابط اجتماعی منفی» و پیری زیستی را بررسی کرد. پژوهشگران در این مطالعه از داده های شبکه اجتماعی افراد و شاخص های اپی ژنتیک برای بررسی روند پیری استفاده کردند.

در این پژوهش، به افرادی که در شبکه اجتماعی فرد ایجاد مشکل و فشار می کردند، اصطلاح «hassler» داده شد. نکته مهم این است که منظور صرفا یک فرد بدبین یا کسی که گاهی شکایت می کند نیست؛ بلکه افرادی هستند که حضور آنها در زندگی فرد با ایجاد مشکل، فشار یا تنش همراه است.

یافته های پژوهش نشان داد:

• تقریبا ۳۰ درصد افراد مورد بررسی دست کم یک رابطه منفی از این نوع در شبکه اجتماعی خود داشتند.
• به ازای هر فرد منفی اضافی در شبکه اجتماعی، سرعت پیری زیستی حدود ۱.۵ درصد بیشتر بود.
• وجود هر فرد منفی با حدود ۹ ماه سن زیستی بیشتر در برخی شاخص های اپی ژنتیک ارتباط داشت.
• اثر مشاهده شده در مورد برخی روابط خانوادگی پررنگ تر بود.
• روابط منفی علاوه بر پیری زیستی، با برخی پیامدهای نامطلوب سلامت مانند التهاب و چند بیماری همزمان نیز ارتباط داشتند.

با این حال، این مطالعه مشاهده ای است. بنابراین نمی توان با قطعیت گفت که وجود یک فرد منفی به تنهایی باعث افزایش سن زیستی شده است. پژوهشگران دیگر نیز درباره احتمال رابطه دوطرفه میان سلامت و کیفیت روابط هشدار داده اند.

استرس مزمن چگونه می تواند روی بدن اثر بگذارد؟

مشکل اصلی فقط «منفی بودن» یک فرد نیست. چیزی که برای بدن اهمیت دارد، قرار گرفتن مکرر و طولانی مدت در معرض استرس است. وقتی فرد دائما در محیطی پرتنش زندگی می کند، سیستم پاسخ به استرس بدن بارها فعال می شود.

اگر این وضعیت برای مدت طولانی ادامه پیدا کند، بدن فرصت کمتری برای بازگشت به وضعیت آرام پیدا می کند. در چنین شرایطی، استرس مزمن می تواند با تغییراتی در عملکرد سیستم عصبی، تنظیم هورمون های استرس، التهاب و سلامت قلب و عروق همراه باشد.

به همین دلیل، رابطه ای که فرد را دائما در حالت آماده باش، نگرانی یا دفاع قرار می دهد، ممکن است فقط از نظر روانی آزاردهنده نباشد و با سلامت جسمی نیز ارتباط پیدا کند.

ساعت اپی ژنتیک چیست و چرا در این پژوهش اهمیت دارد؟

برای درک این پژوهش باید با مفهوم «سن زیستی» آشنا شویم. سن شناسنامه ای فقط تعداد سال هایی است که از زمان تولد فرد گذشته است، اما سن زیستی تلاش می کند وضعیت فرسودگی و عملکرد بدن را از زاویه زیستی بررسی کند.

یکی از روش های مورد استفاده دانشمندان، بررسی تغییرات اپی ژنتیک و الگوهای متیلاسیون DNA است. به کمک برخی مدل ها که به آنها «ساعت اپی ژنتیک» گفته می شود، می توان شاخص هایی از روند پیری زیستی را تخمین زد.

پژوهش های قبلی نیز ارتباط میان کیفیت روابط اجتماعی و شاخص های پیری اپی ژنتیک را بررسی کرده اند. برای مثال، مطالعه ای روی بیش از ۳۶۰۰ فرد بزرگسال نشان داد حمایت اجتماعی کمتر و فشار بیشتر در برخی روابط با شاخص های پیری اپی ژنتیک سریع تر ارتباط دارد.

البته «سن زیستی بیشتر» با این معنا نیست که فرد دقیقا چند ماه از عمر واقعی خود را از دست داده است. این شاخص ها ابزارهای پژوهشی هستند و نباید آنها را به شکل مستقیم معادل تعداد سال های باقی مانده از زندگی در نظر گرفت.

آیا هر رابطه سختی باید قطع شود؟

اینجا یکی از مهم ترین نکات مقاله مطرح می شود. هر اختلاف، انتقاد یا ناراحتی در یک رابطه به معنای «رابطه سمی» نیست. حتی روابط سالم نیز گاهی با تعارض، اختلاف نظر و دوره های پراسترس همراه هستند.

مسئله زمانی جدی تر می شود که فشار روانی به یک الگوی تکرارشونده تبدیل شود و فرد احساس کند دائما باید مراقب حرف ها و رفتارهای خود باشد. در چنین شرایطی، بررسی کیفیت رابطه و تعیین مرزهای سالم می تواند اهمیت زیادی داشته باشد.

برای مثال، اگر فردی دائما به شما توهین می کند، حریم شخصی شما را نادیده می گیرد یا گفت و گوهای معمولی را به درگیری تبدیل می کند، می توانید از راهکارهای زیر استفاده کنید:

• مرزهای مشخص و قابل اجرا تعیین کنید.
• درباره رفتار مشخص فرد صحبت کنید، نه درباره شخصیت او.
• در زمان آرامش درباره مشکلات رابطه گفت و گو کنید.
• در صورت ادامه رفتارهای آسیب زا، میزان تماس و تعامل را کاهش دهید.
• اگر رابطه برای شما مهم است اما حل تعارض دشوار شده، از روان درمانگر کمک بگیرید.

چرا تعیین مرز می تواند از سلامت روان محافظت کند؟

مرزگذاری به معنای بی احترامی یا کنار گذاشتن همه افراد دشوار زندگی نیست. مرز سالم یعنی فرد بداند چه رفتاری را می پذیرد و در برابر رفتاری که برایش آسیب زا است، چه واکنشی نشان خواهد داد.

برای مثال، گفتن جمله ای مانند «اگر گفت و گو با تو با فریاد ادامه پیدا کند، من گفت و گو را متوقف می کنم و بعدا درباره موضوع صحبت می کنیم» یک مرز مشخص است. نکته مهم این است که مرز فقط یک جمله نیست؛ باید در عمل نیز اجرا شود.

برای بعضی افراد، تعیین مرز دشوار است؛ به ویژه اگر از کودکی یاد گرفته باشند که آرام نگه داشتن دیگران یا راضی کردن آنها وظیفه آنهاست. در چنین شرایطی، روان درمانی می تواند به فرد کمک کند الگوهای قدیمی رابطه، احساس گناه و ترس از ناراحت کردن دیگران را بهتر بشناسد.

آیا منفی نگری واقعا طول عمر را کم می کند؟

پاسخ علمی به این سوال کمی پیچیده تر از یک «بله» یا «خیر» ساده است. شواهد فعلی نشان می دهند که کیفیت پایین روابط اجتماعی، فشار روانی و برخی روابط منفی با شاخص های نامطلوب سلامت و پیری زیستی ارتباط دارند.

اما هنوز نمی توان گفت که «منفی نگری مستقیما باعث کوتاه شدن عمر می شود». به ویژه درباره مطالعه سال ۲۰۲۶، طراحی مشاهده ای پژوهش اجازه نمی دهد رابطه علت و معلولی قطعی میان وجود افراد منفی و افزایش سن زیستی اثبات شود. حتی ممکن است سلامت نامطلوب فرد نیز بر برداشت او از روابط و کیفیت تعاملات اجتماعی اثر بگذارد.

بنابراین پیام اصلی پژوهش این نیست که فهرست مخاطبان تلفن خود را پاک کنید و هر انسان بداخلاقی را از زندگی حذف کنید. پیام مهم تر این است که کیفیت روابط اجتماعی بخشی از سلامت ماست و استرس مزمن ناشی از روابط فرساینده نباید نادیده گرفته شود.

جمع بندی

سلامت و طول عمر فقط نتیجه رژیم غذایی، ورزش و خواب نیست. روابط اجتماعی نیز می توانند در تجربه استرس و سلامت جسم و روان نقش داشته باشند. پژوهش های جدید نشان داده اند که روابط منفی و حمایت اجتماعی پایین با برخی شاخص های پیری زیستی سریع تر ارتباط دارند.

با این حال، نباید این یافته ها را به شکل افراطی تفسیر کرد. هر فرد منفی نگر، یک «عامل کاهش طول عمر» نیست و هر رابطه دشواری نیز لزوما باید قطع شود. چیزی که اهمیت دارد، تشخیص روابطی است که به شکل مداوم استرس ایجاد می کنند و پیدا کردن راهی سالم برای مدیریت آنها.

گاهی بهترین تصمیم، فاصله گرفتن است و گاهی گفت و گوی صادقانه، تعیین مرز یا کمک گرفتن از متخصص می تواند رابطه را سالم تر کند. هدف، حذف همه آدم های دشوار از زندگی نیست؛ هدف این است که زندگی ما به محیطی تبدیل نشود که بدن و ذهن مجبور باشند هر روز در حالت دفاع و استرس باقی بمانند.