کروموزوم Y معمولا به عنوان کروموزومی شناخته می شود که نقش مهمی در تعیین جنسیت و برخی فرایندهای مرتبط با تولید مثل مردان دارد. اما تحقیقات سال های اخیر نشان داده اند که نقش این کروموزوم به همین موارد محدود نمی شود. یکی از پدیده های مهمی که در مردان با افزایش سن دیده می شود، «از دست رفتن موزاییکی کروموزوم Y» یا mLOY است؛ یعنی بخشی از سلول های بدن، کروموزوم Y خود را از دست می دهند، در حالی که سایر سلول ها همچنان آن را حفظ می کنند.
اکنون یک مطالعه جدید که در نشریه JCI Insight منتشر شده، شواهد تازه ای درباره ارتباط این پدیده با سرطان ارائه کرده است. پژوهشگران با بررسی 1000 نمونه بافتی از 405 مرد و 11 اندام مختلف دریافتند که میزان از دست رفتن کروموزوم Y در بافت های مرتبط با سرطان افزایش پیدا می کند و حتی در برخی بافت هایی که از نظر ظاهری هنوز طبیعی هستند، الگوی کاهش کروموزوم Y مشاهده می شود.
از دست رفتن موزاییکی کروموزوم Y چیست؟
از دست رفتن کروموزوم Y به این معنا نیست که تمام سلول های بدن یک مرد ناگهان این کروموزوم را از دست می دهند. این اتفاق معمولا در بخشی از سلول ها رخ می دهد و به همین دلیل به آن «موزاییکی» گفته می شود. در نتیجه، یک بافت می تواند همزمان شامل سلول هایی با کروموزوم Y و سلول هایی بدون کروموزوم Y باشد.
این پدیده بیشتر با افزایش سن دیده می شود و در سلول های خونی مردان سالمند شیوع قابل توجهی دارد. مطالعات پیشین نشان داده اند که بیش از 40 درصد مردان بالای 70 سال ممکن است درجاتی از mLOY قابل تشخیص در خون داشته باشند. البته میزان شیوع به روش تشخیص، سن افراد و درصد سلول های درگیر بستگی دارد.
مطالعه جدید درباره کروموزوم Y و سرطان چه چیزی نشان داد؟
پژوهشگران برای بررسی ارتباط mLOY با سرطان، به جای تمرکز صرف بر نمونه خون، وضعیت کروموزوم Y را در بافت های مختلف بدن بررسی کردند. این تفاوت اهمیت زیادی دارد، زیرا مطالعات قبلی عمدتا روی سلول های خونی انجام شده بودند و مشخص نبود که آیا کاهش کروموزوم Y در خود بافت های بدن نیز با ایجاد تومور ارتباط دارد یا خیر.
در این پژوهش، 1000 نمونه بافتی از 405 فرد مرد که 11 اندام مختلف را نمایندگی می کردند، با استفاده از روش FISH بررسی شد. سپس نتایج با داده های بیان ژن نیز مقایسه شد تا میزان از دست رفتن کروموزوم Y با دقت بیشتری ارزیابی شود.
مهم ترین یافته های این مطالعه عبارت بودند از:
- میزان از دست رفتن موزاییکی کروموزوم Y در انواع مختلف تومورها یکسان نبود.
- بیشترین میزان این پدیده در میان انواع بررسی شده در کارسینوم کولورکتال مشاهده شد.
- امتیاز مربوط به کروموزوم Y از بافت طبیعی مردان بدون سرطان، به سمت بافت طبیعی مجاور تومور و سپس خود بافت سرطانی، به صورت تدریجی کاهش پیدا می کرد.
- در بررسی های جفت شده، بافت سرطانی در مقایسه با بافت طبیعی مجاور آن، میزان بیشتری از mLOY داشت.
- در نمونه های مربوط به مثانه، پژوهشگران یک روند تدریجی از کاهش کروموزوم Y را از بافت طبیعی به ضایعات پیش سرطانی و سپس سرطان مهاجم مشاهده کردند.
چرا کاهش کروموزوم Y می تواند با سرطان ارتباط داشته باشد؟
یکی از نکات مهم این پژوهش این است که کاهش کروموزوم Y فقط در خود تومور مشاهده نشد. پژوهشگران یک شیب تدریجی را از بافت طبیعی به بافت مجاور تومور و سپس به بافت سرطانی مشاهده کردند.
این موضوع می تواند با مفهوم «اثر میدانی» در سرطان ارتباط داشته باشد. اثر میدانی به شرایطی اشاره می کند که تغییرات سلولی و مولکولی فقط محدود به توده سرطانی نیستند و می توانند در ناحیه بزرگ تری از بافت اطراف نیز وجود داشته باشند. در نتیجه، بافت ظاهرا طبیعی ممکن است از نظر زیستی با یک بافت کاملا سالم تفاوت داشته باشد.
در مطالعه جدید، کاهش تدریجی میزان کروموزوم Y در مسیر نزدیک شدن به تومور، این احتمال را مطرح می کند که mLOY بتواند یکی از ویژگی های محیط بافتی مرتبط با فرایند سرطان زایی باشد. با این حال، این یافته به تنهایی ثابت نمی کند که از دست رفتن کروموزوم Y مستقیما باعث ایجاد سرطان می شود.
آیا از دست رفتن کروموزوم Y یعنی فرد حتما به سرطان مبتلا می شود؟
خیر. این نکته برای تفسیر درست خبر اهمیت زیادی دارد. mLOY یک پدیده شناخته شده و مرتبط با افزایش سن است و در بسیاری از مردان بدون تشخیص سرطان نیز مشاهده می شود.
مطالعات پیشین ارتباط میان mLOY و برخی سرطان ها، بیماری های قلبی و سایر مشکلات مرتبط با افزایش سن را گزارش کرده اند، اما «ارتباط آماری» با «علت مستقیم» یکسان نیست. حتی در پژوهش های قبلی نیز این سوال مطرح بوده که آیا mLOY خودش باعث بیماری می شود یا اینکه می تواند نشانه ای از فرایندهای گسترده تر پیری سلولی و بی ثباتی ژنتیکی باشد.
بنابراین یافته جدید را بهتر است یک نشانه پژوهشی مهم برای بررسی بیشتر بدانیم، نه آزمایشی که بتواند به تنهایی سرطان را تشخیص دهد.
چرا کروموزوم Y با افزایش سن بیشتر از دست می رود؟
پدیده mLOY بیشتر با افزایش سن دیده می شود و مکانیسم دقیق آن هنوز به طور کامل مشخص نیست. یکی از توضیحات مطرح شده این است که خطاهایی در تقسیم سلولی می توانند باعث جدا شدن نادرست کروموزوم Y شوند. سپس سلول هایی که این تغییر را پیدا کرده اند ممکن است در بعضی شرایط تکثیر بیشتری پیدا کنند و سهم آنها در یک بافت افزایش یابد.
پژوهش های قبلی همچنین نشان داده اند که عواملی مانند افزایش سن و سیگار کشیدن با افزایش احتمال mLOY ارتباط دارند. با این حال، روند ایجاد و گسترش این تغییر در افراد مختلف یکسان نیست و ممکن است در طول زمان الگوهای متفاوتی داشته باشد.
جمع بندی
مطالعه جدید منتشر شده در JCI Insight شواهد تازه ای درباره ارتباط میان از دست رفتن موزاییکی کروموزوم Y و سرطان ارائه کرده است. بررسی 1000 نمونه بافتی از 405 مرد در 11 اندام نشان داد که میزان mLOY از بافت های طبیعی به سمت بافت های مجاور تومور و سپس بافت سرطانی افزایش می یابد. این الگوی تدریجی، احتمال وجود ارتباط میان کاهش کروموزوم Y و تغییرات محیط بافتی مرتبط با سرطان را مطرح می کند.
با وجود این، هنوز زود است که از دست رفتن کروموزوم Y را یک «علامت قطعی آغاز سرطان» بدانیم. شواهد فعلی بیشتر نشان دهنده یک ارتباط زیستی مهم هستند و مشخص شدن رابطه علت و معلولی، به مطالعات بیشتری نیاز دارد. در صورت تایید این یافته ها در تحقیقات آینده، mLOY می تواند به یکی از موضوعات مهم در پژوهش های مربوط به پیری، ژنتیک سرطان و شناسایی نشانگرهای زیستی جدید تبدیل شود.
