شبکه های اجتماعی دیگر فقط ابزاری برای ارتباط با دوستان نیستند. بسیاری از ما از صبح تا شب برای دریافت خبر، سرگرمی، آموزش، ارتباط با دیگران و حتی تغییر حال روحی خود به تلفن همراه و پلتفرم هایی مانند اینستاگرام، تلگرام، یوتیوب و دیگر شبکه های اجتماعی مراجعه می کنیم.
اما چرا بررسی مداوم پیام ها، لایک ها، ویدئوهای کوتاه و محتوای جدید می تواند تا این اندازه جذاب باشد؟ بخشی از پاسخ را باید در نحوه عملکرد مغز، سیستم پاداش، یادگیری، هیجان، استرس و خواب جستجو کرد.
دوپامین و سروتونین عمدتا انتقال دهنده عصبی هستند، در حالی که کورتیزول و ملاتونین هورمون محسوب می شوند. بنابراین، تاثیر شبکه های اجتماعی را نمی توان به افزایش یا کاهش یک ماده شیمیایی خاص خلاصه کرد.
دوپامین و سیستم پاداش؛ چرا بررسی شبکه های اجتماعی تکرار می شود؟
دوپامین یکی از انتقال دهنده های عصبی مهم مغز است و در انگیزش، یادگیری تقویتی، تصمیم گیری و پردازش پاداش نقش دارد. برخلاف تصور رایج، دوپامین را نمی توان صرفا «ماده شیمیایی لذت» دانست. این انتقال دهنده عصبی در یادگیری این موضوع نیز نقش دارد که چه چیزی ارزش دنبال کردن دارد و کدام رفتار ممکن است به یک نتیجه مطلوب منجر شود.
شبکه های اجتماعی محیط مناسبی برای فعال شدن چنین فرایندهای یادگیری هستند، زیرا نتیجه بسیاری از رفتارهای اجتماعی قابل پیش بینی نیست. ممکن است یک پست تعداد زیادی لایک بگیرد، یک پیام جدید دریافت شود یا محتوای بعدی بسیار جذاب تر از محتوای قبلی باشد.
- پاداش اجتماعی مانند لایک، کامنت و پیام می تواند رفتار کاربر را تقویت کند.
- نامشخص بودن زمان دریافت پاداش می تواند بررسی مجدد برنامه را جذاب کند.
- اعلان ها و نشانه های بصری می توانند به محرک هایی برای باز کردن دوباره برنامه تبدیل شوند.
- پژوهشی روی بیش از یک میلیون پست از بیش از 4000 کاربر نشان داد که الگوی فعالیت کاربران در شبکه های اجتماعی با اصول یادگیری مبتنی بر پاداش سازگار است.
کورتیزول و شبکه های اجتماعی؛ آیا استفاده از آنها استرس را بیشتر می کند؟
کورتیزول یکی از هورمون های اصلی مرتبط با پاسخ بدن به استرس است و بخشی از فعالیت محور هیپوتالاموس، هیپوفیز و غده فوق کلیوی محسوب می شود. مقدار کورتیزول در طول شبانه روز تغییر می کند و عواملی مانند استرس، خواب، بیماری و شرایط محیطی می توانند بر آن اثر بگذارند.
بنابراین نمی توان گفت شبکه های اجتماعی همیشه باعث افزایش کورتیزول می شوند. تجربه کاربر اهمیت زیادی دارد. یک فرد ممکن است از شبکه اجتماعی برای دریافت حمایت اجتماعی استفاده کند، در حالی که فرد دیگری همان محیط را با مقایسه اجتماعی، اخبار اضطراب آور یا تعارض تجربه کند.
- یک مطالعه روی نوجوانان ارتباط هایی میان برخی رفتارهای فیس بوکی و الگوی روزانه کورتیزول پیدا کرد، اما نویسندگان این نتایج را شواهد اولیه دانستند.
- در یک آزمایش، استفاده از فیس بوک پس از یک عامل استرس زای اجتماعی با تداوم بیشتر کورتیزول در مقایسه با گروه کنترل همراه بود.
- در مقابل، یک مطالعه تصادفی در سال 2024 نشان داد که 20 دقیقه استفاده از شبکه های اجتماعی یا تماشای یوتیوب، در نمونه مورد بررسی، پاسخ فیزیولوژیک استرس ایجاد نکرد.
این تفاوت نتایج نشان می دهد که اثر شبکه های اجتماعی بر استرس به مدت استفاده، شرایط فرد، نوع فعالیت و موقعیت روانی او وابسته است.
اکسی توسین و نیاز انسان به ارتباط اجتماعی
اکسی توسین هورمونی است که در فرایندهایی مانند دلبستگی، تعامل اجتماعی و رفتارهای مرتبط با ارتباط انسانی نقش دارد. به همین دلیل، گاهی در محتوای عمومی گفته می شود که لایک گرفتن یا صحبت کردن در شبکه های اجتماعی باعث ترشح اکسی توسین می شود.
اما شواهد علمی چنین رابطه مستقیمی را تایید نمی کنند. یک مرور نظام مند و فراتحلیل از 63 مطالعه نشان داد که نتایج مربوط به رابطه اکسی توسین درون زا و تعامل اجتماعی بسیار ناهمگون هستند و در مطالعات علّی، تعامل اجتماعی پاسخ هورمونی مورد انتظار و ثابتی ایجاد نکرده است.
بنابراین بهتر است شبکه های اجتماعی را محیطی برای تجربه ارتباط و تعامل اجتماعی بدانیم، نه دستگاهی که با هر لایک، هورمون خاصی را در بدن آزاد می کند.
سروتونین و خلق؛ چرا نسبت دادن هر احساس خوب به سروتونین اشتباه است؟
سروتونین یک انتقال دهنده عصبی مهم است که در فرایندهایی مانند تنظیم خلق، خواب، اشتها و برخی عملکردهای شناختی نقش دارد. با این حال، عبارت هایی مانند «لایک گرفتن سروتونین را افزایش می دهد» معمولا ساده سازی بیش از حد عملکرد مغز هستند.
تجربه فرد در شبکه های اجتماعی می تواند تحت تاثیر عوامل مختلفی مانند احساس تعلق، حمایت اجتماعی، انتقاد، طرد شدن و مقایسه اجتماعی قرار بگیرد. هر کدام از این تجربه ها می توانند بر وضعیت روانی فرد اثر بگذارند، اما نمی توان تغییر خلق را مستقیما به تغییر سطح سروتونین نسبت داد.
به همین دلیل، برای توضیح اثر شبکه های اجتماعی بر خلق، باید مجموعه ای از عوامل روان شناختی، اجتماعی و عصبی را در نظر گرفت، نه یک انتقال دهنده عصبی منفرد.
آدرنالین و محتوای هیجانی؛ چرا بعضی محتواها توجه ما را سریع تر جلب می کنند؟
آدرنالین یا اپی نفرین هم به عنوان هورمون و هم انتقال دهنده عصبی عمل می کند و در پاسخ های سریع بدن به تهدید و برانگیختگی نقش دارد. شبکه های اجتماعی نیز مقدار زیادی محتوای هیجانی در اختیار کاربر قرار می دهند؛ از اخبار فوری و حوادث گرفته تا مسابقات ورزشی، ویدئوهای طنز و بحث های پرتنش.
محتوای شدیدا هیجانی می تواند توجه را جلب کند، اما این اتفاق را نمی توان فقط به آدرنالین نسبت داد. تازگی، اهمیت اجتماعی، برانگیختگی هیجانی، سیستم توجه و سازوکارهای یادگیری نیز در این فرایند دخالت دارند.
در نتیجه، یک ویدئوی خنده دار، یک مسابقه ورزشی یا یک خبر نگران کننده ممکن است همگی توجه زیادی ایجاد کنند، اما سازوکار روان شناختی و فیزیولوژیک آنها لزوما یکسان نیست.
ملاتونین، استفاده شبانه از گوشی و اختلال در خواب
یکی از روشن ترین مسیرهای ارتباط میان رسانه های دیجیتال و زیست شناسی بدن، خواب است. ملاتونین هورمونی است که در تنظیم ریتم شبانه روزی نقش دارد و ترشح آن معمولا در تاریکی و ساعات شب افزایش پیدا می کند. نور در زمان نامناسب می تواند زمان بندی ریتم شبانه روزی و ترشح ملاتونین را تحت تاثیر قرار دهد.
با این حال، مشکل استفاده شبانه از شبکه های اجتماعی فقط نور صفحه نیست. محتوای جذاب، پیام های جدید، نگرانی از دست دادن اتفاقات، درگیری هیجانی و عادت به بررسی مداوم گوشی نیز می توانند زمان خواب را عقب بیندازند.
- استفاده از شبکه های اجتماعی در ساعات نزدیک به خواب می تواند با دیرتر خوابیدن همراه باشد.
- در مطالعات مربوط به جوانان، استفاده بیشتر از رسانه های دیجیتال با مدت خواب کمتر و کیفیت پایین تر خواب ارتباط داشته است.
- یک مرور نظام مند و فراتحلیل در سال 2024 که 182 مطالعه و بیش از 1.1 میلیون نفر را بررسی کرد، نشان داد استفاده مشکل ساز از شبکه های اجتماعی با مشکلات خواب و کاهش بهزیستی ارتباط دارد.
بنابراین، اگر قرار باشد فقط یک بخش از استفاده دیجیتال را جدی تر مدیریت کنیم، استفاده از شبکه های اجتماعی در ساعات نزدیک به خواب یکی از نقاط مهم است.
جمع بندی
دوپامین در یادگیری و پردازش پاداش نقش دارد و می تواند به توضیح تکرار رفتارهایی مانند بررسی بازخوردهای اجتماعی کمک کند. کورتیزول بخشی از سیستم پاسخ به استرس است، اما شبکه های اجتماعی در همه افراد و همه شرایط باعث افزایش آن نمی شوند. اکسی توسین با فرایندهای اجتماعی ارتباط دارد، اما شواهد درباره افزایش مستقیم آن در اثر استفاده معمول از شبکه های اجتماعی محدود و ناهمگون است.
در میان این عوامل، رابطه شبکه های اجتماعی با خواب از اهمیت ویژه ای برخوردار است. استفاده شبانه، نور و درگیری ذهنی با محتوا می توانند زمان خواب و کیفیت آن را تحت تاثیر قرار دهند. در عین حال، درباره تاثیر شبکه های اجتماعی بر توجه و عملکرد شناختی نیز باید میان استفاده معمول و استفاده مشکل ساز تفاوت قائل شد.
در نهایت، هدف از شناخت این سازوکارها ترساندن انسان از فناوری نیست. هدف این است که بدانیم چرا بعضی الگوهای استفاده می توانند توجه ما را درگیر کنند، خوابمان را عقب بیندازند یا تجربه استرس و مقایسه اجتماعی را افزایش دهند. وقتی سازوکار را بهتر بشناسیم، مدیریت رفتار دیجیتال هم از یک جنگ بی پایان با تلفن همراه به تصمیم های آگاهانه تر تبدیل می شود.
