آلزایمر معمولا در ذهن مردم با دوران سالمندی گره خورده است، اما بروز مشکلات حافظه و اختلالات شناختی در سنین پایین تر می تواند نگرانی زیادی ایجاد کند. در سال های اخیر، گزارش هایی درباره مراجعه افراد زیر ۶۰ سال برای بررسی مشکلات حافظه و شناخت منتشر شده و همین موضوع این پرسش را مطرح کرده است که آیا سن ابتلا به آلزایمر در ایران کاهش یافته است یا خیر.
با وجود این نگرانی ها، نباید هر نوع فراموشی، حواس پرتی یا کاهش تمرکز را نشانه آلزایمر دانست. اضطراب، افسردگی، اختلال خواب، برخی بیماری های جسمی، مصرف بعضی داروها و فشار روانی نیز می توانند عملکرد حافظه و تمرکز را تحت تاثیر قرار دهند. بنابراین تشخیص آلزایمر در سنین پایین نیازمند ارزیابی پزشکی دقیق است.
آیا سن ابتلا به آلزایمر در ایران کاهش یافته است؟
افزایش سن همچنان مهم ترین عامل خطر شناخته شده برای ابتلا به دمانس و بیماری آلزایمر است. سازمان جهانی بهداشت نیز تاکید می کند که دمانس بیشتر در سنین بالاتر دیده می شود، هرچند افراد جوان تر نیز می توانند به دمانس مبتلا شوند. دمانس با شروع علائم پیش از ۶۵ سالگی در گروه «دمانس با شروع جوانی» قرار می گیرد.
با این حال، افزایش مراجعه افراد جوان برای بررسی مشکلات حافظه به تنهایی به معنای کاهش سن شیوع آلزایمر نیست. برای اثبات چنین تغییری باید مطالعات جمعیتی گسترده و قابل مقایسه در دوره های مختلف انجام شود. شواهد منتشر شده درباره ایران، افزایش بار کلی آلزایمر و دمانس را تا حد زیادی با افزایش امید به زندگی و سالمند شدن جمعیت مرتبط می دانند.
در یک مطالعه نظام مند و فراتحلیل درباره ایران نیز بخش قابل توجهی از مطالعات موجود روی افراد ۶۰ سال و بالاتر انجام شده است. پژوهشگران در عین حال بر کمبود داده های جمعیتی دقیق درباره دمانس در ایران تاکید کرده اند.
آلزایمر زودرس چیست و چه کسانی در معرض آن هستند؟
آلزایمر با شروع جوانی نوعی از بیماری آلزایمر است که علائم آن پیش از ۶۵ سالگی ظاهر می شود. این وضعیت نسبت به آلزایمر دوران سالمندی بسیار کمتر شایع است و ممکن است در ابتدا با مشکلات کاری، کاهش تمرکز یا تغییر در توانایی انجام فعالیت های روزمره اشتباه گرفته شود.
وجود علائم در یک فرد جوان به خودی خود تشخیص آلزایمر نیست و باید علت های مختلف بررسی شوند. در مواردی که بیماری آلزایمر واقعا در سن پایین رخ می دهد، سابقه خانوادگی و برخی عوامل ژنتیکی می توانند اهمیت بیشتری پیدا کنند.
- سابقه خانوادگی ابتلا به آلزایمر
- برخی تغییرات ژنتیکی نادر و ارثی
- بیماری های قلبی و عروقی و فشار خون بالا
- دیابت و اختلالات متابولیک
- افسردگی و برخی مشکلات سلامت روان
- کم تحرکی و اضافه وزن
- مصرف دخانیات و مصرف مضر الکل
- آسیب های مغزی و ضربه به سر
- کاهش شنوایی درمان نشده
- انزوای اجتماعی و برخی عوامل محیطی
سازمان جهانی بهداشت در راهنمای به روز شده خود در سال ۲۰۲۶ نیز بر رویکردی در طول زندگی برای کاهش خطر افت شناختی و دمانس تاکید کرده است.
آیا استرس و اضطراب می توانند باعث آلزایمر شوند؟
استرس و اضطراب از جمله عواملی هستند که می توانند حافظه، توجه و تمرکز را تحت تاثیر قرار دهند، اما نباید آنها را به عنوان علت قطعی آلزایمر معرفی کرد. فشار روانی شدید، افسردگی و اختلال خواب می توانند عملکرد شناختی فرد را مختل کنند و حتی گاهی علائمی ایجاد کنند که از نظر فرد شبیه شروع یک بیماری عصبی به نظر برسند.
از طرف دیگر، برخی عوامل مرتبط با سلامت روان در پژوهش های مربوط به خطر دمانس نیز مورد توجه قرار گرفته اند. سازمان جهانی بهداشت افسردگی، کمبود فعالیت بدنی، انزوای اجتماعی و برخی بیماری های مزمن را در میان عوامل مرتبط با خطر دمانس قرار می دهد.
بنابراین تجربه استرس های گسترده مانند همه گیری کرونا یا شرایط اجتماعی دشوار می تواند موضوع مهمی برای تحقیقات سلامت مغز باشد، اما بر اساس شواهد موجود نمی توان به طور قطعی گفت که این وقایع باعث کاهش سن ابتلا به آلزایمر در ایران شده اند.
از کجا بفهمیم مشکلات حافظه جدی هستند؟
فراموش کردن نام یک فرد، جا گذاشتن کلید یا فراموش کردن یک قرار گاهی برای هر کسی اتفاق می افتد و به تنهایی نشانه آلزایمر محسوب نمی شود. مسئله زمانی اهمیت بیشتری پیدا می کند که مشکلات حافظه و تفکر به شکل مداوم تکرار شوند و توانایی فرد برای انجام کارهای معمول زندگی را تحت تاثیر قرار دهند.
علائم هشدار دهنده می توانند شامل موارد زیر باشند:
- فراموش کردن مکرر اتفاقات یا اطلاعاتی که به تازگی رخ داده اند
- گم کردن وسایل و ناتوانی در پیدا کردن آنها به شکل غیر معمول
- گم شدن در مکان های آشنا
- دشواری در پیدا کردن کلمات یا دنبال کردن یک گفت وگو
- مشکل در انجام کارهایی که فرد قبلا به خوبی انجام می داده است
- دشواری در تصمیم گیری یا حل مسائل روزمره
- سردرگمی درباره زمان یا مکان
- کاهش علاقه به فعالیت های اجتماعی و شغلی
- تغییرات قابل توجه در خلق و رفتار
سازمان جهانی بهداشت نیز این موارد را در میان نشانه های اولیه دمانس قرار می دهد، هرچند وجود یک یا چند مورد از آنها به تنهایی برای تشخیص آلزایمر کافی نیست.
برای تشخیص آلزایمر در جوانان چه بررسی هایی انجام می شود؟
تشخیص آلزایمر یک تست ساده و واحد ندارد. پزشک ابتدا درباره علائم، زمان شروع آنها، سابقه پزشکی، داروهای مصرفی و سابقه خانوادگی سوال می کند و سپس در صورت نیاز ارزیابی شناختی و آزمایش های تکمیلی انجام می شود.
بسته به شرایط فرد ممکن است بررسی های زیر مورد استفاده قرار گیرد:
- ارزیابی حافظه، توجه، زبان و سایر عملکردهای شناختی
- بررسی وضعیت روانی برای تشخیص افسردگی و اضطراب
- آزمایش های خونی برای بررسی برخی علل قابل درمان مشکلات شناختی
- تصویربرداری مغزی مانند MRI در صورت تشخیص پزشک
- ارزیابی توسط متخصص مغز و اعصاب یا متخصص مربوط به اختلالات شناختی
- بررسی دقیق تر در صورت وجود سابقه خانوادگی یا شروع بسیار زودرس علائم
هدف این بررسی ها فقط پیدا کردن آلزایمر نیست؛ بلکه باید علت های دیگری که می توانند باعث اختلال حافظه و تمرکز شوند نیز شناسایی شوند.
چگونه خطر آلزایمر را کاهش دهیم؟
همه موارد آلزایمر قابل پیشگیری نیستند، اما شواهد علمی نشان می دهد که بخشی از عوامل خطر دمانس قابل تغییر هستند. به همین دلیل مراقبت از سلامت مغز نباید به دوران سالمندی موکول شود و بهتر است از میانسالی و حتی سال های جوانی مورد توجه قرار گیرد.
مهم ترین اقدامات شامل موارد زیر است:
- فعالیت بدنی منظم
- کنترل فشار خون، قند خون و چربی خون
- داشتن رژیم غذایی متعادل و سالم
- ترک مصرف دخانیات
- پرهیز از مصرف مضر الکل
- حفظ وزن مناسب
- درمان و پیگیری افسردگی
- توجه به سلامت شنوایی و استفاده از وسایل کمک شنوایی در صورت نیاز
- حفظ ارتباطات اجتماعی
- ادامه فعالیت های ذهنی و یادگیری
- کاهش خطر آسیب های مغزی
- توجه به کیفیت خواب و سلامت عمومی
راهنمای جدید سازمان جهانی بهداشت در سال ۲۰۲۶ نیز بر مدیریت عوامل خطر، سبک زندگی سالم و اقدامات چندگانه برای کاهش خطر افت شناختی و دمانس تاکید دارد.
نتیجه گیری
بررسی شواهد موجود نشان می دهد که نمی توان با اطمینان گفت سن ابتلا به آلزایمر در ایران به شکل قابل توجهی کاهش یافته است. موارد آلزایمر با شروع جوانی وجود دارند، اما نسبت به مواردی که در سنین بالاتر رخ می دهند، بسیار کمتر هستند. از طرف دیگر، افزایش تعداد مبتلایان در سال های آینده تا حد زیادی با افزایش سن جمعیت و بیشتر شدن تعداد افراد سالمند مرتبط است.
در عین حال، مشاهده مشکلات پایدار و رو به افزایش در حافظه، تمرکز، زبان یا انجام فعالیت های روزمره در یک فرد جوان نباید نادیده گرفته شود. بسیاری از این علائم ممکن است دلایل دیگری داشته باشند و برخی از آنها قابل درمان هستند. به همین دلیل، به جای نسبت دادن هر نوع فراموشی به آلزایمر یا اضطراب، ارزیابی تخصصی می تواند به پیدا کردن علت واقعی کمک کند.
