علت خارش پوست: موهای کرکی چگونه پیام هشدار را به مغز می فرستند؟

خارش یکی از آشناترین و در عین حال پیچیده ترین احساس های بدن است. تماس یک تار مو با پوست، حرکت حشره، خشکی، التهاب یا برخورد ذرات ریز می تواند در چند لحظه میل شدیدی به خاراندن ایجاد کند. این واکنش معمولا به بدن کمک می کند عامل تحریک کننده یا بالقوه مضر را از سطح پوست دور کند.

اکنون نتایج یک پژوهش جدید نشان می دهد که بعضی موهای بسیار ظریف پوست ممکن است همراه با پایانه های عصبی متصل به خود، یک سامانه تخصصی برای تشخیص لمس های خارش آور تشکیل دهند. این یافته فعلا بر پایه آزمایش روی موش ها به دست آمده است، اما می تواند مسیر تازه ای برای شناخت و درمان خارش مزمن در انسان باز کند.

خارش پوست چگونه به یک پیام هشدار تبدیل می شود؟

خارش تنها یک احساس ناخوشایند نیست، بلکه بخشی از سیستم دفاعی بدن محسوب می شود. هنگامی که ماده ای محرک، حشره، انگل یا جسمی خارجی با پوست تماس پیدا می کند، گیرنده های حسی پیام هایی را از طریق اعصاب محیطی به نخاع و مغز می فرستند.

مغز پس از دریافت این پیام، احساس خارش و میل به خاراندن را ایجاد می کند. خاراندن نیز ممکن است عامل خارجی را از روی پوست کنار بزند، اما در بیماری های پوستی مزمن این چرخه می تواند به التهاب، آسیب پوستی و خارش شدیدتر منجر شود.

خارش به طور کلی ممکن است از عوامل مختلفی ایجاد شود:

• خشکی و پوسته پوسته شدن پوست
• نیش حشرات یا تماس با مواد محرک
• بیماری هایی مانند اگزما و پسوریازیس
• حساسیت و واکنش های التهابی
• تماس سبک مو، پارچه یا جسم خارجی با پوست
• بعضی بیماری های عصبی یا داخلی

پژوهش جدید بیشتر بر خارش مکانیکی تمرکز دارد؛ یعنی خارشی که در اثر تماس یا حرکت بسیار سبک روی پوست ایجاد می شود، نه خارشی که فقط نتیجه مواد شیمیایی یا التهاب پوستی است.

موهای کرکی پوست چه هستند؟

بخش بزرگی از بدن انسان با موهای بسیار کوتاه، نازک و کم رنگی پوشیده شده است که موی ولوس یا موی کرکی نام دارند. این موها معمولا کمتر از موهای سر، ابرو یا صورت دیده می شوند و به دلیل ظرافت زیاد، گاهی شبیه پرز روی هلو به نظر می رسند.

موهای ولوس در تنظیم دمای بدن، حرکت عرق روی سطح پوست و افزایش حساسیت نسبت به تماس های بسیار سبک نقش دارند. تراکم، ضخامت و رنگ این موها در افراد مختلف یکسان نیست و تحت تاثیر سن، ژنتیک، هورمون ها و محل قرارگیری روی بدن قرار می گیرد.

این موها در بیشتر نقاط پوست وجود دارند، اما در بخش هایی مانند کف دست و کف پا رشد نمی کنند. نتایج پژوهش جدید این احتمال را مطرح می کند که بعضی از ساختارهای مویی ظریف، فقط پوشش ساده پوست نیستند و می توانند در تشخیص محرک های خارش آور نیز نقش داشته باشند.

کشف یک ساختار حسی ویژه برای خارش مکانیکی

پژوهشگران دانشگاه میشیگان در مطالعه ای که در مجله علمی Neuron منتشر شد، نوعی موی تخصصی را در موش ها شناسایی کردند که آن را موی شبه ولوس نامیدند. این موها بیشتر در ناحیه پشت گوش و قسمت هایی از پنجه های عقبی موش دیده شدند.

محققان دریافتند که هر یک از این موها به گروه مشخصی از رشته های عصبی حسی سریع متصل است. تحریک بسیار سبک این موها می توانست رفتارهایی شبیه خارش و خاراندن را در حیوان ایجاد کند. پژوهشگران این ساختار را یک اندام مویی تخصصی برای انتقال خارش ناشی از لمس توصیف کرده اند.

این یافته به آن معنا نیست که یک عضو مستقل و قابل مشاهده تازه در بدن انسان کشف شده است. منظور پژوهشگران، مجموعه ای تخصصی از مو، فولیکول و پایانه عصبی است که در موش ها مانند یک واحد حسی عمل می کند.

پژوهشگران چگونه نقش این موها را آزمایش کردند؟

برای بررسی عملکرد موهای شبه ولوس، پژوهشگران آن ها را با محرک های بسیار ظریف مکانیکی لمس کردند. یکی از روش های آزمایش، حرکت دادن حلقه کوچکی از نخ روی موهای حیوان بود تا تماس سبک و خارش آور شبیه سازی شود.

نتایج نشان داد که تحریک این موها می تواند نورون های حسی متصل به آن ها را فعال کند و رفتار خاراندن را افزایش دهد. هنگامی که موهای تخصصی حذف شدند یا فعالیت عصبی مرتبط با آن ها کاهش یافت، پاسخ حیوان به خارش مکانیکی نیز کمتر شد.

مراحل اصلی این بررسی شامل موارد زیر بود:

• شناسایی محل تجمع موهای شبه ولوس
• تحریک مکانیکی بسیار سبک موها
• ثبت فعالیت نورون های حسی مرتبط
• بررسی رفتار خاراندن در موش ها
• کاهش یا خاموش کردن فعالیت مسیر عصبی
• مقایسه پاسخ حیوان در پوست سالم و ملتهب

این آزمایش ها به پژوهشگران کمک کرد تفاوت میان لمس عادی و لمس ایجاد کننده خارش را در سطح موها و رشته های عصبی بررسی کنند.

ارتباط موهای ظریف پوست با خارش مزمن

نقش این ساختار حسی در شرایط التهاب مزمن پوست اهمیت بیشتری پیدا کرد. در موش هایی که پوست نواحی دارای موهای شبه ولوس ملتهب شده بود، رشته های عصبی نسبت به تماس های سبک حساسیت بیشتری نشان دادند و حیوانات نیز بیشتر خود را می خاراندند.

اما زمانی که پژوهشگران فعالیت ژن ها و نورون های مرتبط با این مسیر حسی را مختل کردند، رفتار خارش کاهش پیدا کرد. این نتیجه نشان می دهد که موهای تخصصی و اعصاب متصل به آن ها فقط در خارش کوتاه مدت نقش ندارند و ممکن است در حساسیت غیر طبیعی پوست هنگام بیماری های مزمن نیز موثر باشند.

محققان این فرایند را با مفهوم تریکوکنیزیس مرتبط می دانند. تریکوکنیزیس به احساس خارش یا ناراحتی ناشی از حرکت موها یا تماس بسیار سبک با آن ها گفته می شود. یافته های مطالعه نشان می دهد نورون های مکانیکی خاصی می توانند این نوع خارش را در شرایط عادی و التهابی منتقل کنند.

آیا نتیجه آزمایش روی موش ها درباره انسان هم صدق می کند؟

میان سیستم عصبی و ساختار پوست انسان و موش شباهت هایی وجود دارد، اما نتیجه مطالعه حیوانی را نمی توان بدون آزمایش های تکمیلی مستقیما به انسان تعمیم داد. موش ها انواع موی متفاوتی دارند و پراکندگی موهای شبه ولوس در بدن آن ها با موهای کرکی انسان یکسان نیست.

با این حال، شواهد قبلی نشان داده اند که حرکت بسیار سبک موهای ولوس در بعضی نواحی بدن انسان، مانند چانه، می تواند احساس خارش شدیدی ایجاد کند. همین موضوع احتمال وجود مسیرهای حسی مشابه را مطرح می کند، ولی هنوز باید مشخص شود که آیا ساختار کشف شده در موش ها معادل دقیق و مستقیمی در پوست انسان دارد یا خیر.

برای رسیدن به پاسخ قطعی، پژوهش های بعدی باید موارد زیر را بررسی کنند:

• ساختار عصبی فولیکول های موی ولوس انسان
• تفاوت پاسخ حسی در نواحی مختلف بدن
• نقش این مسیر در اگزما و خارش مزمن
• امکان مهار نورون های مرتبط بدون کاهش لمس طبیعی
• ایمنی درمان های احتمالی در انسان

خارش پوست چه زمانی نیاز به بررسی پزشکی دارد؟

هر خارشی نشانه بیماری جدی نیست و موارد کوتاه مدت ممکن است با حذف عامل محرک یا مراقبت از پوست برطرف شوند. با این حال، خارش مداوم یا شدید می تواند با بیماری پوستی، حساسیت، عفونت، اختلال عصبی یا بعضی بیماری های داخلی ارتباط داشته باشد.

در شرایط زیر بهتر است علت خارش توسط پزشک بررسی شود:

• خارش بیشتر از چند هفته ادامه پیدا کند.
• خواب یا فعالیت های روزانه را مختل کند.
• با زخم، ترشح، تورم یا تب همراه باشد.
• بخش بزرگی از بدن را بدون علت مشخص درگیر کند.
• پس از مصرف داروی جدید آغاز شود.
• همراه با کاهش وزن یا علائم عمومی غیر عادی باشد.

خاراندن شدید می تواند سد محافظ پوست را تخریب کند و خطر عفونت را افزایش دهد. بنابراین یافتن علت اصلی، از تلاش مداوم برای خاموش کردن موقت احساس خارش مهم تر است.

جمع بندی

مطالعه جدید دانشگاه میشیگان نشان می دهد که در موش ها، نوعی موی شبه ولوس همراه با رشته های عصبی اختصاصی می تواند مانند یک سامانه حسی برای تشخیص تماس های خارش آور عمل کند. تحریک این موها پاسخ خارش را فعال می کند و کاهش فعالیت نورون های متصل به آن ها می تواند رفتار خاراندن را در شرایط التهاب مزمن کمتر کند.

این یافته هنوز به معنای کشف قطعی یک اندام مشابه در انسان نیست، اما سرنخ مهمی درباره عملکرد موهای کرکی و خارش مکانیکی ارائه می دهد. ادامه این تحقیقات می تواند به تولید درمان های دقیق تر برای اگزما، خارش عصبی و دیگر بیماری های همراه با خارش مزمن کمک کند. بدن ظاهرا حتی برای یک قلقلک ساده نیز شبکه ای پیچیده از مو، عصب و پیام های هشدار ساخته است؛ چون طبیعت برخلاف انسان ها معمولا برای مشکلاتش زیرساخت دارد.