میکروپلاستیک ها در سال های اخیر به یکی از مهم ترین دغدغه های پژوهشگران حوزه سلامت تبدیل شده اند. این ذرات بسیار ریز که از تجزیه پلاستیک های بزرگ تر یا تولید مستقیم در برخی محصولات به وجود می آیند، اکنون تقریبا در همه بخش های محیط زیست، از آب آشامیدنی و مواد غذایی گرفته تا هوای تنفسی، شناسایی شده اند. تازه ترین تحقیقات نشان می دهد که این ذرات تنها در محیط اطراف ما باقی نمی مانند، بلکه وارد بدن انسان شده و حتی در سرخرگ ها نیز تجمع پیدا می کنند.
مطالعه جدیدی که در مجله علمی Journal of Hazardous Materials منتشر شده، نشان می دهد تمام نمونه های بررسی شده از بافت سرخرگ انسان حاوی میکروپلاستیک بوده اند. این یافته نگرانی های تازه ای درباره نقش احتمالی این ذرات در بیماری های قلبی و عروقی ایجاد کرده است، هرچند پژوهشگران تاکید دارند که هنوز برای اثبات رابطه علت و معلولی به تحقیقات بیشتری نیاز است.
میکروپلاستیک چیست و چگونه وارد بدن انسان می شود؟
میکروپلاستیک ها ذرات پلاستیکی بسیار کوچکی هستند که اندازه آن ها معمولا کمتر از پنج میلی متر است. این ذرات در اثر تجزیه بطری های پلاستیکی، کیسه ها، لاستیک خودروها، الیاف لباس های مصنوعی و بسیاری از محصولات پلاستیکی دیگر ایجاد می شوند.
از آنجا که پلاستیک در زندگی روزمره کاربرد گسترده ای دارد، ورود این ذرات به بدن تقریبا اجتناب ناپذیر شده است. پژوهش ها نشان می دهند انسان ها عمدتا از دو مسیر در معرض میکروپلاستیک قرار می گیرند.
مهم ترین مسیرهای ورود میکروپلاستیک به بدن عبارتند از:
- مصرف آب آشامیدنی
- خوردن مواد غذایی بسته بندی شده
- غذاهای دریایی و آبزیان
- استنشاق هوای آلوده به ذرات پلاستیکی
- استفاده از ظروف و بطری های پلاستیکی در دمای بالا
- الیاف جدا شده از لباس های مصنوعی
بررسی های سال های اخیر نشان داده اند که میکروپلاستیک ها پیش از این نیز در خون، ریه، کبد، جفت، استخوان، بیضه و حتی بافت مغز انسان شناسایی شده اند.
دانشمندان در تمام نمونه های سرخرگ میکروپلاستیک پیدا کردند
در این مطالعه، پژوهشگران دانشگاه پزشکی کپیتال چین، ۱۷ نمونه بافت سرخرگ را که طی عمل های جراحی از بیماران جمع آوری شده بود، بررسی کردند. نتیجه بسیار قابل توجه بود؛ در تمام نمونه ها بدون استثنا، ذرات میکروپلاستیک شناسایی شدند.
نکته مهم تر این بود که میزان میکروپلاستیک موجود در بافت سرخرگ ها حتی از غلظت این ذرات در خون نیز بیشتر بود. این موضوع نشان می دهد که میکروپلاستیک ها تنها در جریان خون حرکت نمی کنند، بلکه ممکن است در دیواره رگ ها تجمع پیدا کنند.
پژوهشگران تاکید کرده اند که این یافته به معنای اثبات آسیب مستقیم این ذرات نیست، اما وجود آن ها در یکی از حیاتی ترین بخش های سیستم گردش خون، اهمیت انجام تحقیقات بیشتر را نشان می دهد.
کدام سرخرگ ها میکروپلاستیک بیشتری داشتند؟
همه سرخرگ های بدن میزان یکسانی از میکروپلاستیک نداشتند. پژوهشگران متوجه شدند سرخرگ هایی که بیشتر در معرض تشکیل پلاک های چربی قرار دارند، مقدار بیشتری از این ذرات را در خود جای داده اند.
این اختلاف می تواند سرنخ مهمی درباره نقش احتمالی میکروپلاستیک ها در بیماری های قلبی و عروقی باشد، اگرچه هنوز نمی توان نتیجه گرفت که این ذرات عامل مستقیم ایجاد بیماری هستند.
نتایج اصلی مطالعه نشان داد:
- سرخرگ های کرونری بیشترین میزان میکروپلاستیک را داشتند.
- سرخرگ های کاروتید نیز غلظت بالایی از این ذرات را نشان دادند.
- میزان میکروپلاستیک در این سرخرگ ها تقریبا دو برابر آئورت بود.
- سرخرگ های دارای پلاک چربی حدود دو برابر بیشتر از سرخرگ های سالم میکروپلاستیک داشتند.
این یافته ها احتمال وجود ارتباط میان تجمع پلاستیک و تشکیل پلاک های عروقی را مطرح می کنند، اما برای تایید این فرضیه هنوز شواهد کافی وجود ندارد.
آیا میکروپلاستیک می تواند باعث بیماری قلبی شود؟
یکی از مهم ترین پرسش هایی که پس از انتشار این مطالعه مطرح شد، ارتباط میان میکروپلاستیک و بیماری های قلبی است. پژوهش های حیوانی قبلی نشان داده بودند که این ذرات می توانند موجب التهاب، استرس اکسیداتیو، اختلال در عملکرد سلول ها و آسیب به دیواره رگ ها شوند.
در انسان نیز برخی مطالعات ارتباط آماری میان وجود میکروپلاستیک و افزایش خطر بیماری های قلبی را گزارش کرده اند، اما هنوز مشخص نیست که این ذرات مستقیما عامل بیماری هستند یا تنها همراه با سایر عوامل خطر دیده می شوند.
پژوهشگران معتقدند میکروپلاستیک ها ممکن است از چند مسیر بر سلامت قلب تاثیر بگذارند:
- افزایش التهاب مزمن در بدن
- ایجاد استرس اکسیداتیو و آسیب سلولی
- اختلال در متابولیسم چربی ها
- آسیب به عملکرد سلول های دیواره رگ
- تشدید روند تشکیل پلاک های آترواسکلروزی
با این حال، هنوز هیچ مطالعه ای ثابت نکرده است که وجود میکروپلاستیک به تنهایی باعث سکته قلبی یا سکته مغزی می شود.
رایج ترین نوع پلاستیک شناسایی شده چه بود؟
پژوهشگران علاوه بر شمارش ذرات، نوع پلاستیک موجود در بافت سرخرگ ها را نیز بررسی کردند. نتایج نشان داد که بیش از ۷۳ درصد ذرات شناسایی شده از نوع پلی اتیلن ترفتالات یا PET بودند.
این ماده یکی از پرمصرف ترین پلاستیک های جهان محسوب می شود و در بسیاری از محصولات روزمره استفاده می شود.
کاربردهای رایج پلی اتیلن ترفتالات عبارتند از:
- بطری های آب معدنی
- بطری نوشیدنی ها
- بسته بندی مواد غذایی
- ظروف یک بار مصرف
- الیاف پلی استر در پوشاک
- برخی تجهیزات صنعتی و پزشکی
فراوانی بالای PET در این مطالعه نشان می دهد که تماس روزمره انسان با این نوع پلاستیک می تواند یکی از منابع اصلی ورود میکروپلاستیک به بدن باشد.
مطالعه مستقل دیگری چه چیزی را نشان داد؟
نتایج این پژوهش با یافته های یک مطالعه مستقل که در مجله معتبر New England Journal of Medicine منتشر شده نیز همخوانی دارد. در آن تحقیق، وضعیت ۲۵۷ بیمار که تحت جراحی سرخرگ کاروتید قرار گرفته بودند، به مدت ۳۴ ماه پیگیری شد.
پژوهشگران دریافتند حدود ۶۰ درصد بیماران دارای ذرات قابل اندازه گیری پلی اتیلن یا پلی وینیل کلرید در پلاک های سرخرگ خود بودند. همچنین افرادی که این ذرات در پلاک های عروقی آن ها وجود داشت، در دوره پیگیری با خطر بیشتری برای سکته قلبی، سکته مغزی یا مرگ ناشی از بیماری های قلبی و عروقی روبرو بودند.
البته این مطالعه نیز تنها یک ارتباط آماری را نشان داد و اثبات نکرد که میکروپلاستیک علت مستقیم این پیامدها است.
آیا می توان تماس با میکروپلاستیک را کاهش داد؟
با توجه به استفاده گسترده از پلاستیک در زندگی روزمره، حذف کامل تماس با میکروپلاستیک ها تقریبا غیر ممکن است. با این حال، متخصصان معتقدند رعایت بعضی عادت های ساده می تواند میزان مواجهه را تا حدی کاهش دهد.
برخی راهکارهای پیشنهادی عبارتند از:
- استفاده بیشتر از بطری های شیشه ای یا استیل
- گرم نکردن غذا در ظروف پلاستیکی داخل مایکروویو
- کاهش مصرف محصولات یک بار مصرف
- استفاده از فیلترهای مناسب برای آب آشامیدنی در صورت نیاز
- تهویه مناسب محیط های بسته برای کاهش گرد و غبار
- شست و شوی منظم خانه برای کاهش ذرات معلق
- انتخاب لباس هایی با الیاف طبیعی در صورت امکان
این اقدامات اگرچه تماس با میکروپلاستیک را به صفر نمی رسانند، اما می توانند بخشی از مواجهه روزانه را کاهش دهند.
جمع بندی
مطالعه جدید منتشر شده در Journal of Hazardous Materials نشان می دهد که میکروپلاستیک ها در تمام نمونه های بررسی شده از بافت سرخرگ انسان وجود داشته اند و غلظت آن ها حتی از خون نیز بیشتر بوده است. همچنین سرخرگ های دارای پلاک های چربی، میزان بیشتری از این ذرات را در خود جای داده بودند؛ موضوعی که احتمال ارتباط میان میکروپلاستیک و بیماری های قلبی و عروقی را تقویت می کند.
با این حال، پژوهشگران تاکید می کنند که هنوز شواهد کافی برای اثبات نقش مستقیم این ذرات در ایجاد بیماری های قلبی وجود ندارد. آنچه تاکنون مشخص شده، حضور گسترده میکروپلاستیک ها در بدن انسان و ضرورت انجام تحقیقات بیشتر برای شناخت پیامدهای بلندمدت آن ها است. کاهش مصرف غیر ضروری پلاستیک، توسعه مواد جایگزین و ادامه پژوهش های علمی، می تواند نقش مهمی در محافظت از سلامت انسان در سال های آینده داشته باشد.
