ید یکی از ریزمغذی های ضروری برای بدن است و نقش مهمی در ساخت هورمون های تیروئیدی دارد. این هورمون ها برای رشد مغز، تکامل عصبی، تنظیم متابولیسم و عملکرد طبیعی بسیاری از اندام های بدن ضروری هستند. اهمیت دریافت کافی ید در دوران بارداری بیشتر می شود، زیرا جنین برای رشد و تکامل خود به هورمون های تیروئیدی وابسته است.
بر اساس گزارش ارائه شده از سوی وزارت بهداشت، نتایج پایش ملی وضعیت تغذیه با ید در سال ۱۴۰۳ نشان داده است که وضعیت دریافت ید در بخشی از جمعیت، به ویژه زنان باردار، مطلوب نیست. بررسی وضعیت ید در دانش آموزان نیز در برخی استان ها نشانه هایی از کاهش دریافت ید را نشان داده است.
وضعیت ید در ایران در سال ۱۴۰۳ چگونه ارزیابی شد؟
پایش وضعیت ید در ایران پس از اجرای برنامه غنی سازی نمک با ید، به صورت دوره ای انجام شده است. در آخرین پایش ملی که در اواخر سال ۱۴۰۳ انجام شد، علاوه بر دانش آموزان، وضعیت زنان باردار نیز مورد توجه قرار گرفت. این تغییر اهمیت زیادی دارد، زیرا نیاز بدن به ید در دوران بارداری افزایش پیدا می کند.
بر اساس اظهارات مدیر دفتر بهبود تغذیه جامعه وزارت بهداشت، نتایج این پایش نشان داده است که وضعیت دریافت ید در برخی مناطق کشور نیازمند توجه و بررسی بیشتر است. اهمیت این موضوع زمانی بیشتر می شود که بدانیم کمبود ید در دوران بارداری می تواند با پیامدهای نامطلوب برای رشد و تکامل جنین همراه باشد.
کمبود ید در دانش آموزان کدام استان ها بیشتر مورد توجه قرار گرفته است؟
برای ارزیابی وضعیت ید یک جمعیت، یکی از شاخص های مهم، اندازه گیری غلظت ید در ادرار است. بخش زیادی از ید دریافت شده از طریق غذا و نمک از طریق ادرار دفع می شود و به همین دلیل، میانه غلظت ید ادرار در مطالعات جمعیتی می تواند تصویری از دریافت اخیر ید در یک جامعه ارائه دهد. سازمان جهانی بهداشت نیز از این شاخص برای پایش وضعیت ید جمعیت استفاده می کند.
در پایش انجام شده در ایران، وضعیت برخی استان ها بیشتر مورد توجه قرار گرفته است:
- در آذربایجان غربی، میانه ید ادرار دانش آموزان کمتر از ۱۰۰ میکروگرم در لیتر گزارش شده است.
- آذربایجان شرقی، گلستان، قزوین و قم در گروه استان هایی قرار گرفته اند که روند دریافت ید در آنها نیازمند توجه و پیگیری است.
- کاهش تدریجی دریافت ید می تواند ضرورت ادامه پایش و بررسی علت های احتمالی این روند را بیشتر کند.
بر اساس معیارهای سازمان جهانی بهداشت، در کودکان سن مدرسه، میانه ید ادرار بین ۱۰۰ تا ۱۹۹ میکروگرم در لیتر نشان دهنده دریافت کافی ید در سطح جمعیت است و مقدار کمتر از ۱۰۰ میکروگرم در لیتر نشان دهنده دریافت ناکافی است.
چرا وضعیت ید زنان باردار اهمیت بیشتری دارد؟
دوران بارداری یکی از حساس ترین دوره ها از نظر دریافت ید است. در این دوران، نیاز بدن به ید افزایش پیدا می کند و جنین نیز برای رشد و تکامل سیستم عصبی و مغز خود به هورمون های تیروئیدی وابسته است. به همین دلیل، تامین ید کافی برای مادر و جنین اهمیت ویژه ای دارد.
سازمان جهانی بهداشت، میانه غلظت ید ادرار کمتر از ۱۵۰ میکروگرم در لیتر را در زنان باردار نشان دهنده دریافت ناکافی ید در سطح جمعیت می داند. محدوده ۱۵۰ تا ۲۴۹ میکروگرم در لیتر به عنوان دریافت کافی در نظر گرفته می شود.
بر اساس گزارش وزارت بهداشت، در بسیاری از استان های کشور، میانه ید ادرار زنان باردار کمتر از ۱۵۰ میکروگرم در لیتر بوده است. این مسئله نشان می دهد که وضعیت دریافت ید در این گروه نیازمند پایش دقیق تر و بررسی عوامل موثر بر آن است.
کمبود ید در بارداری چه پیامدهایی دارد؟
ید برای تولید هورمون های تیروئیدی ضروری است و هورمون های تیروئیدی نیز در رشد مغز و سیستم عصبی جنین نقش دارند. بنابراین، کمبود قابل توجه ید در دوران بارداری می تواند سلامت مادر و روند رشد جنین را تحت تاثیر قرار دهد.
پیامدهای شناخته شده کمبود شدید ید در دوران بارداری می تواند شامل موارد زیر باشد:
- افزایش خطر اختلال در رشد و تکامل عصبی جنین
- کاهش ظرفیت شناختی و عملکرد ذهنی کودک در موارد کمبود شدید
- افزایش خطر سقط جنین در شرایط کمبود شدید
- اختلال در عملکرد تیروئید مادر و جنین
- افزایش خطر بروز اختلالات ناشی از کمبود هورمون های تیروئیدی
سازمان جهانی بهداشت نیز تاکید می کند که اختلالات ناشی از کمبود ید می توانند از دوران پیش از تولد آغاز شوند و کمبود شدید ید در بارداری با اختلال در رشد مغزی و عصبی جنین ارتباط دارد.
البته نباید یک نتیجه مهم را نادیده گرفت: پایین بودن ید ادرار یک فرد به تنهایی به معنی تشخیص قطعی بیماری یا آسیب شناختی نیست. این شاخص بیشتر برای ارزیابی وضعیت ید در سطح جمعیت کاربرد دارد و تفسیر آن باید در کنار سایر اطلاعات بالینی و تغذیه ای انجام شود.
چرا مصرف نمک یددار دوباره اهمیت پیدا کرده است؟
نمک یددار یکی از مهم ترین ابزارهای پیشگیری از کمبود ید در سطح جمعیت است. برنامه غنی سازی نمک با ید در بسیاری از کشورها به عنوان یک راهکار موثر و کم هزینه برای مقابله با اختلالات ناشی از کمبود ید مورد استفاده قرار گرفته است. سازمان جهانی بهداشت نیز همچنان غنی سازی همگانی نمک با ید را راهبرد اصلی کنترل کمبود ید می داند.
با این حال، استفاده از نمک یددار به معنی افزایش مصرف نمک نیست. کاهش مصرف سدیم همچنان از اصول مهم پیشگیری از بیماری های قلبی عروقی و فشار خون بالا است. مسئله اصلی این است که نمک مصرفی مورد نیاز خانوار، در صورت توصیه و دسترسی مناسب، از نوع یددار باشد.
همچنین مصرف بیش از حد ید نیز مطلوب نیست. طبق معیارهای سازمان جهانی بهداشت، میانه ید ادرار ۵۰۰ میکروگرم در لیتر یا بیشتر در زنان باردار، در سطح جمعیت، دریافت بیش از حد ید را نشان می دهد. بنابراین هدف، دریافت کافی و متعادل ید است، نه مصرف بیشتر آن.
وزارت بهداشت برای کنترل کمبود ید چه اقداماتی در نظر گرفته است؟
با توجه به نتایج پایش، وزارت بهداشت بر ادامه بررسی وضعیت ید در دانش آموزان و زنان باردار تاکید کرده است. یکی از برنامه های مطرح شده، انجام پایش سالانه طی پنج سال آینده است تا وضعیت استان ها به صورت مستمر دنبال شود و مشکلات احتمالی زودتر شناسایی شوند.
از دیگر اقدامات مطرح شده می توان به موارد زیر اشاره کرد:
- تقویت نظارت بر تولید نمک یددار
- افزایش نظارت بر مراکز عرضه نمک های غیر یددار
- تقویت آموزش عمومی درباره اهمیت استفاده از نمک یددار
- بررسی وضعیت ید زنان باردار و دانش آموزان در دانشگاه های علوم پزشکی
- بررسی علت کاهش دریافت ید در برخی استان ها
- برنامه ریزی برای متمرکز کردن آزمایش های اندازه گیری ید ادرار در تهران
وزارت بهداشت همچنین موضوع تامین مکمل های یدوفولیک برای زنان باردار را در برنامه های مرتبط با مراقبت های دوران بارداری مطرح کرده است. با این حال، مصرف مکمل ید نباید به صورت خودسرانه انجام شود، زیرا نیاز به مکمل و مقدار آن باید با توجه به شرایط فرد، رژیم غذایی، وضعیت تیروئید و دستور پزشک یا ماما تعیین شود.
آیا مصرف نمک های دریایی و رنگی می تواند جایگزین نمک یددار باشد؟
یکی از موضوعاتی که در بررسی علل کاهش دریافت ید مطرح شده، افزایش استفاده از برخی نمک های دریایی و رنگی است. نکته مهم این است که دریایی بودن یا رنگ خاص یک نمک، به خودی خود به معنی داشتن مقدار کافی ید نیست.
برای پیشگیری از کمبود ید، موضوع مهم وجود ید کافی و پایدار در محصول است، نه صرفا منشا یا ظاهر نمک. بنابراین مصرف کنندگان باید هنگام خرید به مشخصات محصول و یددار بودن آن توجه کنند و صرفا بر اساس تبلیغات یا ادعاهای افراد غیر متخصص درباره فواید انواع نمک تصمیم نگیرند.
جمع بندی
نتایج مطرح شده درباره پایش سال ۱۴۰۳ نشان می دهد که وضعیت ید در ایران همچنان به پایش مستمر نیاز دارد. کاهش میانه ید ادرار در برخی استان ها و پایین بودن این شاخص در بسیاری از زنان باردار، اهمیت توجه دوباره به دریافت کافی ید را نشان می دهد.
در عین حال، نباید از این موضوع برداشت کرد که هر فرد با ید ادرار پایین حتما دچار بیماری یا آسیب مغزی خواهد شد. اندازه گیری ید ادرار بیشتر برای ارزیابی وضعیت یک جمعیت استفاده می شود و نتیجه آن باید توسط متخصص تفسیر شود.
