سال هاست نوشیدنی های رژیمی و بدون قند به عنوان جایگزینی کم کالری برای نوشابه های معمولی معرفی می شوند. بسیاری از افراد تصور می کنند حذف شکر از نوشیدنی به معنی حذف بیشتر خطرات آن است، اما شواهد جدید نشان می دهد که موضوع سلامت، کمی پیچیده تر از شمارش کالری است.
یک پژوهش بزرگ روی بیش از 123 هزار نفر در بریتانیا، ارتباط میان مصرف نوشیدنی های شیرین شده با شکر یا شیرین کننده های مصنوعی و افزایش خطر ابتلا به بیماری کبد چرب مرتبط با اختلال متابولیک را بررسی کرده است. نتایج این مطالعه توجه دوباره ای را به تاثیر نوشیدنی های شیرین بر سلامت کبد جلب کرده است.
نوشیدنی رژیمی و نوشابه معمولی چه ارتباطی با کبد چرب دارند؟
در این مطالعه، پژوهشگران اطلاعات مربوط به 123,788 نفر از شرکت کنندگان بانک زیستی بریتانیا را بررسی کردند. این افراد در ابتدای مطالعه بیماری کبدی نداشتند و مصرف مواد غذایی و نوشیدنی های آنها در طول زمان با استفاده از پرسش نامه های غذایی ثبت شد.
پس از حدود 10 سال پیگیری، 1,178 نفر به MASLD مبتلا شدند و 108 نفر نیز به دلایل مرتبط با بیماری های کبدی جان خود را از دست دادند. نتایج نشان داد مصرف نوشیدنی های شیرین شده با شکر و نوشیدنی های کم قند یا بدون قند، هر دو با افزایش خطر MASLD ارتباط داشتند.
بر اساس نتایج گزارش شده:
- مصرف نوشیدنی های شیرین شده با شکر با حدود 50 درصد افزایش خطر ابتلا به MASLD همراه بود.
- مصرف نوشیدنی های کم قند یا بدون قند با حدود 60 درصد افزایش خطر MASLD همراه بود.
- نوشیدنی های شیرین شده مصنوعی همچنین با احتمال بالاتر مرگ ناشی از بیماری های کبدی ارتباط داشتند.
البته این اعداد به این معنا نیستند که نوشیدن یک قوطی نوشابه رژیمی مستقیما باعث بیماری کبدی می شود. این پژوهش از نوع مشاهده ای است و عواملی مانند وزن، الگوی غذایی، فعالیت بدنی و سایر ویژگی های متابولیک می توانند بر نتایج اثر بگذارند.
MASLD چیست و چرا باید آن را جدی گرفت؟
MASLD نام جدید بیماری است که پیش از این بیشتر با عنوان «کبد چرب غیر الکلی» یا NAFLD شناخته می شد. در این بیماری، چربی اضافی در کبد تجمع پیدا می کند و معمولا با عوامل متابولیک مانند اضافه وزن، چاقی شکمی، دیابت نوع 2، فشار خون بالا و اختلال چربی خون ارتباط دارد.
این بیماری در بسیاری از افراد ممکن است برای مدت طولانی علامت مشخصی ایجاد نکند. با این حال، در برخی افراد می تواند به التهاب کبد، فیبروز، سیروز و در موارد پیشرفته تر به سرطان کبد منجر شود. MASLD همچنین با بیماری های قلبی عروقی و سایر مشکلات متابولیک ارتباط نزدیکی دارد.
اهمیت این بیماری فقط به تعداد مبتلایان محدود نمی شود. برآوردهای جدید نشان می دهند که حدود 38 درصد از جمعیت بزرگسال جهان با MASLD زندگی می کنند و این بیماری به یکی از مهم ترین بیماری های مزمن کبدی در جهان تبدیل شده است.
چرا نوشیدنی های شیرین می توانند برای کبد مشکل ساز باشند؟
نوشیدنی های شیرین شده با شکر معمولا مقدار قابل توجهی قند آزاد را در مدت کوتاهی وارد بدن می کنند. این موضوع می تواند دریافت کالری را افزایش دهد و در صورت مصرف مداوم، به افزایش وزن و اختلالات متابولیک کمک کند.
وقتی دریافت انرژی بیش از نیاز بدن باشد، بخشی از انرژی اضافی می تواند به شکل چربی ذخیره شود. اختلال در متابولیسم گلوکز و چربی نیز می تواند شرایطی ایجاد کند که تجمع چربی در کبد افزایش پیدا کند.
مهم ترین عوامل احتمالی عبارتند از:
- دریافت کالری اضافی از نوشیدنی های شیرین
- افزایش وزن و چربی شکمی
- افزایش مقاومت به انسولین
- اختلال در متابولیسم قند و چربی
- مصرف مداوم مواد غذایی و نوشیدنی های حاوی قند افزوده
بنابراین مشکل فقط خود یک نوشیدنی نیست، بلکه الگوی غذایی و سبک زندگی در طول زمان اهمیت زیادی دارد.
آیا شیرین کننده های مصنوعی هم می توانند روی کبد اثر بگذارند؟
نوشیدنی های رژیمی معمولا نسبت به نوشابه های معمولی قند و کالری بسیار کمتری دارند. به همین دلیل، جایگزین کردن نوشابه معمولی با نوشیدنی بدون قند می تواند در برخی شرایط مقدار دریافت قند و کالری را کاهش دهد. با این حال، این موضوع به معنی بی ضرر بودن مصرف زیاد آنها نیست.
پژوهش اخیر نشان داده است که مصرف نوشیدنی های کم قند یا بدون قند نیز با افزایش خطر MASLD ارتباط داشته است. پژوهشگران احتمال داده اند تغییرات در میکروبیوم روده، تنظیم اشتها، ترجیح بیشتر برای طعم شیرین و برخی پاسخ های متابولیک ممکن است در این ارتباط نقش داشته باشند. با این حال، این سازوکارها هنوز به طور کامل اثبات نشده اند و برای تعیین رابطه علت و معلولی به مطالعات بیشتری نیاز است.
آیا باید نوشیدنی های رژیمی را کاملا کنار بگذاریم؟
نتایج این پژوهش به تنهایی نمی تواند ثابت کند که نوشیدنی های رژیمی مستقیما باعث کبد چرب می شوند. بنابراین نباید از آن نتیجه گرفت که یک قوطی نوشیدنی بدون قند حتما به کبد آسیب می زند.
آنچه یافته های این مطالعه نشان می دهد، وجود یک ارتباط قابل توجه میان مصرف این نوشیدنی ها و MASLD است. برای مشخص شدن علت این ارتباط، به مطالعات بیشتری نیاز است. در عین حال، کاهش مصرف نوشیدنی های شیرین و انتخاب آب به عنوان نوشیدنی اصلی، تصمیمی منطقی برای داشتن یک الگوی غذایی سالم تر است.
نتیجه گیری
نوشیدنی های رژیمی ممکن است نسبت به نوشابه های معمولی قند و کالری کمتری داشته باشند، اما کم کالری بودن به تنهایی به معنی سالم بودن کامل نیست. پژوهش جدید انجام شده روی بیش از 123 هزار نفر نشان داده است که مصرف نوشیدنی های شیرین شده با شکر و نوشیدنی های کم قند یا بدون قند، هر دو با افزایش خطر MASLD ارتباط دارند.
با توجه به شیوع بالای MASLD در جهان، توجه به عادت های روزمره اهمیت زیادی دارد. کاهش مصرف نوشیدنی های شیرین، داشتن فعالیت بدنی منظم، حفظ وزن مناسب و پیروی از یک رژیم غذایی متعادل، از مهم ترین اقداماتی هستند که می توانند به سلامت متابولیک و کبد کمک کنند.
