شبکه های اجتماعی دیگر فقط ابزاری برای سرگرمی و ارتباط با دوستان نیستند؛ برای بسیاری از نوجوانان و جوانان به بخشی جدایی ناپذیر از زندگی روزمره تبدیل شده اند. از اولین نگاه صبحگاهی به اعلان ها تا آخرین اسکرول پیش از خواب، بخش قابل توجهی از رفتار روزانه ما تحت تاثیر طراحی این پلتفرم ها قرار گرفته است.
البته نمی توان گفت استفاده از شبکه های اجتماعی ذاتا مضر است. پژوهش های روان شناسی نشان می دهند این فضا می تواند فرصت هایی برای ارتباط اجتماعی، دریافت حمایت و دسترسی به اطلاعات ایجاد کند. مشکل زمانی جدی می شود که استفاده از شبکه های اجتماعی از کنترل فرد خارج شود و خواب، تحصیل، روابط واقعی یا سلامت روان او را تحت تاثیر قرار دهد.
در این میان، نوجوانان به دلیل ویژگی های رشدی مغز و حساسیت بیشتر نسبت به تایید و بازخورد همسالان، ممکن است آسیب پذیرتر باشند. اما دقیقا چه چیزی ما را ساعت ها پای صفحه نمایش نگه می دارد؟
مغز در تله پاداش؛ دوپامین واقعا چه نقشی دارد؟
یکی از مهم ترین دلایل جذابیت شبکه های اجتماعی، استفاده از سازوکارهای پاداش و بازخورد است. اعلان ها، لایک ها، پیام ها، محتوای پیشنهادی و اسکرول بی پایان می توانند فرد را تشویق کنند بارها و بارها برنامه را باز کند و به دنبال محتوای بعدی بگردد.
در اینجا معمولا نام دوپامین مطرح می شود، اما یک تصور اشتباه رایج باید اصلاح شود: دوپامین صرفا «ماده لذت» نیست و هر بار استفاده از اینستاگرام به معنای دریافت یک شوک دوپامینی مشابه مواد مخدر نیست. دوپامین در فرایندهای مرتبط با یادگیری، انگیزش، توجه و پیش بینی پاداش نقش دارد.
ویژگی مهم شبکه های اجتماعی این است که پاداش آنها همیشه قابل پیش بینی نیست. ممکن است یک بار هیچ اتفاقی نیفتد و بار بعد یک پیام، لایک یا ویدیوی بسیار جذاب ببینیم. همین غیر قابل پیش بینی بودن می تواند رفتار بررسی کردن و ادامه دادن را تقویت کند.
ویژگی هایی مانند لایک، اعلان، توصیه محتوای شخصی سازی شده و اسکرول بی پایان نیز از جمله قابلیت هایی هستند که APA درباره تاثیر آنها بر تجربه نوجوانان هشدار داده است.
چرا نوجوانان بیشتر در معرض این چرخه قرار دارند؟
دوره نوجوانی فقط دوره تغییرات ظاهری و هویتی نیست؛ مغز نیز در این سال ها همچنان در حال رشد و سازماندهی است. از اوایل نوجوانی، حساسیت نسبت به توجه، تایید و بازخورد اجتماعی افزایش پیدا می کند، در حالی که مهارت های خودکنترلی و تصمیم گیری هنوز در حال تکامل هستند.
این مسئله به این معنا نیست که نوجوانان توانایی کنترل خود را ندارند یا شبکه های اجتماعی حتما به آنها آسیب می زنند. بلکه نشان می دهد نوع استفاده، محتوایی که می بینند و میزان نظارت و آموزش می تواند اهمیت بیشتری پیدا کند.
به همین دلیل APA توصیه می کند در اوایل نوجوانی، به ویژه حدود 10 تا 14 سالگی، والدین علاوه بر تعیین حد و مرز، درباره محتوای آنلاین با فرزندان خود گفت و گو و آنها را در استفاده سالم از شبکه های اجتماعی راهنمایی کنند.
شبکه های اجتماعی در ایران چه تاثیری بر سلامت روان دارند؟
مسئله استفاده مشکل ساز از شبکه های اجتماعی فقط محدود به کشورهای غربی نیست. پژوهش انجام شده روی بیش از 3300 نوجوان ایرانی نشان داده است که استفاده مشکل ساز از شبکه های اجتماعی با عواملی مانند تنهایی، اضطراب اجتماعی، علائم درونی سازی شده و برخی عوامل فردی و اجتماعی ارتباط دارد. در مقابل، عواملی مانند حمایت اجتماعی و عزت نفس می توانند در نقش عوامل محافظ ظاهر شوند.
مطالعات دیگری نیز در میان دانشجویان ایرانی انجام شده است. برای مثال، یک مطالعه روی دانشجویان علوم پزشکی ایران نشان داد بین میزان اعتیاد به شبکه های اجتماعی و عملکرد تحصیلی رابطه منفی معناداری وجود دارد. البته این نوع مطالعات عمدتا رابطه بین متغیرها را نشان می دهند و به تنهایی ثابت نمی کنند که شبکه اجتماعی مستقیما باعث افت تحصیلی شده است.
نشانه های هشدار دهنده
- فرد بارها تصمیم می گیرد استفاده از شبکه اجتماعی را کاهش دهد، اما نمی تواند.
- بیشتر از زمانی که قصد داشته در شبکه اجتماعی می ماند.
- استفاده از شبکه اجتماعی باعث عقب افتادن درس، کار یا مسئولیت های روزمره می شود.
- هنگام دسترسی نداشتن به شبکه اجتماعی، میل شدید یا بی قراری ایجاد می شود.
- روابط خانوادگی و اجتماعی واقعی تحت تاثیر قرار می گیرد.
- استفاده از شبکه اجتماعی باعث به هم خوردن خواب یا کاهش فعالیت بدنی می شود.
APA نیز بر بررسی همین نشانه های «استفاده مشکل ساز» تاکید کرده است، نه صرفا تعداد ساعت استفاده.
مقایسه اجتماعی؛ وقتی زندگی دیگران تبدیل به معیار زندگی ما می شود
یکی از آسیب های مهم شبکه های اجتماعی، مقایسه زندگی واقعی با نسخه ویرایش شده زندگی دیگران است. کاربر معمولا با سفرها، موفقیت ها، ظاهر ایده آل، روابط عاشقانه و لحظات خوش دیگران روبه رو می شود، در حالی که شکست ها، اضطراب ها و مشکلات آنها را نمی بیند.
این مقایسه یک طرفه می تواند احساس ناکافی بودن را افزایش دهد، به ویژه زمانی که فرد ارزش خود را بر اساس ظاهر، محبوبیت یا میزان تایید اجتماعی ارزیابی کند.
این موضوع درباره محتوای مرتبط با زیبایی و ظاهر اهمیت بیشتری دارد. APA توصیه می کند نوجوانان استفاده از شبکه های اجتماعی با تمرکز شدید بر مقایسه ظاهری و زیبایی را محدود کنند.
خواب و تمرکز؛ هزینه ای که گاهی دیده نمی شود
آسیب شبکه های اجتماعی همیشه به شکل اضطراب یا افسردگی ظاهر نمی شود. گاهی اولین نشانه، ساده تر است: فرد شب دیرتر می خوابد، صبح خسته بیدار می شود و روز بعد تمرکز کافی ندارد.
استفاده از فناوری، به ویژه نزدیک زمان خواب، می تواند با اختلال خواب ارتباط داشته باشد. APA توصیه می کند استفاده از شبکه های اجتماعی نباید خواب و فعالیت بدنی نوجوانان را مختل کند. نوجوانان نیز به طور کلی به حدود هشت ساعت خواب یا بیشتر در شب نیاز دارند.
جمع بندی
شبکه های اجتماعی دشمن مطلق نوجوانان نیستند و نمی توان هر مشکل روانی را به گردن اینستاگرام یا تلفن همراه انداخت. پژوهش های علمی نیز چنین ادعای ساده ای را تایید نمی کنند. اثر شبکه های اجتماعی به عواملی مانند سن، ویژگی های فردی، نوع محتوا، نحوه استفاده و شرایط زندگی فرد بستگی دارد.
مسئله اصلی زمانی آغاز می شود که طراحی پلتفرم و الگوی استفاده فرد، او را وارد چرخه ای کند که خروج از آن دشوار شود؛ چرخه ای از انتظار، دریافت پاداش، مقایسه، اسکرول و تکرار.
راه حل نیز صرفا حذف یا فیلتر کردن نیست. آنچه بیش از همه به آن نیاز داریم، آموزش سواد رسانه ای، حمایت خانوادگی، طراحی مسئولانه پلتفرم ها، شناسایی زودهنگام استفاده مشکل ساز و دسترسی به خدمات روان شناختی است.
در نهایت، هدف نباید این باشد که نوجوان را از دنیای دیجیتال جدا کنیم؛ هدف این است که یاد بگیرد چه زمانی از شبکه های اجتماعی استفاده کند، چرا از آنها استفاده می کند و چه زمانی باید بتواند گوشی را کنار بگذارد.
