مقاومت دارویی یکی از چالش های مهم در درمان سرطان است. در برخی بیماران، سلول های سرطانی به مرور توانایی فرار از اثر داروهای ضد سرطان را پیدا می کنند و به رشد خود ادامه می دهند. اکنون نتایج یک پژوهش جدید نشان می دهد که ترکیب یک داروی ضد انگل با یک داروی هدفمند سرطان ریه ممکن است بتواند رشد سلول های سرطانی مقاوم را محدود کند.
در این مطالعه، پژوهشگران داروی مبندازول را که برای درمان برخی عفونت های کرمی استفاده می شود، با جفیتینیب، دارویی هدفمند برای سرطان ریه، ترکیب کردند. نتایج آزمایش های سلولی و بررسی روی موش ها امیدوارکننده بود؛ با این حال، این یافته ها هنوز در مرحله پیش بالینی قرار دارند و به معنای اثبات اثربخشی این ترکیب در بیماران مبتلا به سرطان نیستند.
مقاومت دارویی در سرطان ریه چگونه ایجاد می شود؟
سرطان ریه از بیماری هایی است که درمان آن در برخی بیماران به کمک داروهای هدفمند امکان پذیر است. این داروها مسیرهای مولکولی مشخصی را که در رشد و تکثیر سلول های سرطانی نقش دارند، مهار می کنند. با وجود این، سلول های سرطانی ممکن است در طول درمان تغییراتی پیدا کنند که باعث کاهش پاسخ به دارو شود.
در برخی انواع سرطان ریه سلول غیرکوچک، تغییرات ژنتیکی در ژن گیرنده فاکتور رشد اپیدرمی یا EGFR باعث فعال شدن مسیرهای پیام رسانی مرتبط با رشد سلولی می شوند. جفیتینیب با مهار فعالیت این گیرنده، به متوقف کردن سیگنال های رشد کمک می کند؛ اما در صورت ایجاد مقاومت، سلول های سرطانی ممکن است همچنان زنده بمانند و تکثیر شوند.
مهم ترین چالش های مرتبط با مقاومت دارویی عبارت اند از:
- کاهش اثر درمان: سلول های سرطانی ممکن است به مرور به داروی اولیه پاسخ کمتری بدهند.
- فعال شدن مسیرهای جایگزین: برخی سلول ها می توانند از سازوکارهای دیگری برای ادامه رشد استفاده کنند.
- بقای سلول های مقاوم: سلول هایی که از درمان جان سالم به در می برند، ممکن است به رشد تومور ادامه دهند.
به همین دلیل، پژوهشگران به دنبال روش هایی هستند که علاوه بر مهار مسیر رشد سرطان، نقاط ضعف دیگری را نیز در سلول های مقاوم هدف قرار دهند.
مبندازول و جفیتینیب چگونه با سرطان مقابله می کنند؟
ایده اصلی پژوهش جدید، حمله همزمان به دو بخش متفاوت از زیست شناسی سلول سرطانی بود. جفیتینیب مسیر پیام رسانی مرتبط با رشد سلولی را هدف قرار می دهد، در حالی که مبندازول می تواند بر ساختارهای درون سلول اثر بگذارد و فرایندهای ضروری برای تقسیم سلولی را مختل کند.
مبندازول دارویی ضد انگل است که برای درمان برخی عفونت های ناشی از کرم های انگلی استفاده می شود. این دارو با تاثیر بر ساختارهای سلولی موسوم به میکروتوبول ها، در عملکرد طبیعی سلول های انگل اختلال ایجاد می کند. پژوهشگران در مطالعه جدید بررسی کردند که آیا همین ویژگی می تواند سلول های سرطانی مقاوم به جفیتینیب را نیز آسیب پذیرتر کند یا خیر.
در این ترکیب دارویی، هر دارو هدف متفاوتی را دنبال می کند:
- جفیتینیب: فعالیت گیرنده EGFR و پیام رسانی مرتبط با رشد سلولی را مهار می کند.
- مبندازول: بر ساختارهای سلولی موثر بر تقسیم و سازماندهی درون سلول تاثیر می گذارد.
- ترکیب دو دارو: با هدف محدود کردن رشد سلولی از دو مسیر متفاوت بررسی شد.
پژوهشگران همچنین احتمال دادند که این ترکیب با افزایش فشار وارد شده بر فرایند تکثیر DNA، توانایی سلول های مقاوم برای ادامه حیات را کاهش دهد. با این حال، سازوکار دقیق این اثر هنوز به بررسی های بیشتری نیاز دارد.
نتایج آزمایش های سلولی چه چیزی را نشان داد؟
در مرحله نخست، محققان ترکیب دو دارو را روی سلول های انسانی سرطان ریه مقاوم به جفیتینیب آزمایش کردند. پس از ۷۲ ساعت، میزان زیست پذیری سلول ها در گروه دریافت کننده جفیتینیب به تنهایی، حدود ۹۳ درصد گروه کنترل بدون درمان باقی ماند. مصرف مبندازول به تنهایی در غلظت پایین تر، این میزان را به حدود ۸۰ درصد کاهش داد.
در مقابل، ترکیب جفیتینیب با غلظت پایین مبندازول، زیست پذیری سلول ها را به حدود ۳۸ درصد رساند. همچنین، غلظت پنج برابر بیشتر مبندازول به تنهایی، این شاخص را به حدود ۳۰ درصد کاهش داد.
این نتایج نشان می دهند که ترکیب دو دارو در شرایط آزمایشگاهی توانسته است با مقدار کمتری از مبندازول، کاهش قابل توجهی در زیست پذیری سلول های سرطانی ایجاد کند. با این حال، کاهش زیست پذیری در محیط آزمایشگاه لزوما به معنای از بین رفتن تومور در بدن انسان نیست.
محققان همچنین نشانه هایی از آسیب به DNA، از جمله شکستگی در رشته های DNA، مشاهده کردند. آنها این یافته ها را با افزایش فشار بر فرایند تکثیر DNA مرتبط دانستند؛ هرچند برای مشخص شدن سازوکار دقیق اثر داروها به آزمایش های بیشتری نیاز است.
ترکیب دارویی در موش ها چه نتایجی داشت؟
پس از آزمایش های سلولی، پژوهشگران اثر ترکیب مبندازول و جفیتینیب را در موش هایی بررسی کردند که تومورهای ایجاد شده از سلول های انسانی مقاوم به درمان داشتند. این مطالعه ۴۰ روز طول کشید و هر گروه درمانی شامل هشت موش بود.
نتایج نشان داد که زمان دو برابر شدن اندازه تومور در گروه های مختلف تفاوت داشت:
- گروه بدون درمان: میانگین زمان دو برابر شدن تومور ۶.۲ روز بود.
- گروه دریافت کننده مبندازول: این زمان به ۱۰.۳ روز رسید.
- گروه دریافت کننده جفیتینیب: زمان دو برابر شدن تومور ۱۵.۵ روز بود.
- گروه دریافت کننده ترکیب دو دارو: این زمان به ۲۵ روز افزایش یافت.
این نتایج نشان می دهند که ترکیب دو دارو در مدل حیوانی توانسته است رشد تومور را بیشتر از هر یک از داروها به تنهایی به تاخیر بیندازد. با این حال، تومورها از بین نرفتند و مطالعه نیز فقط روی یک مدل سرطان مقاوم انجام شد.
بنابراین، هنوز مشخص نیست که این ترکیب در انواع دیگر سرطان ریه یا در بدن بیماران چه عملکردی خواهد داشت.
جمع بندی
مطالعه منتشر شده در نشریه PLOS ONE نشان می دهد که ترکیب مبندازول و جفیتینیب می تواند در آزمایش های سلولی و یک مدل حیوانی از سرطان ریه مقاوم، رشد سلول های سرطانی و تومورها را محدود کند. افزایش زمان دو برابر شدن تومور از ۱۵.۵ روز با جفیتینیب به تنهایی به ۲۵ روز با ترکیب دو دارو، یکی از یافته های مهم این پژوهش بود.
با وجود این، نتایج به دست آمده هنوز پیش بالینی هستند و نمی توان بر اساس آنها اثربخشی یا ایمنی این ترکیب را در انسان تایید کرد. پیش از آنکه مبندازول به عنوان گزینه ای برای درمان سرطان ریه مطرح شود، به مطالعات بیشتر درباره سازوکار اثر، دوز مناسب، ایمنی و نتایج بالینی نیاز است.
