استرس مزمن چگونه بر رشد و گسترش سرطان تاثیر می گذارد؟ بررسی یافته های علمی جدید

استرس بخشی طبیعی از زندگی است، اما زمانی که برای مدت طولانی ادامه پیدا می کند، می تواند بر عملکرد سیستم عصبی، تنظیم هورمون ها و فعالیت سیستم ایمنی اثر بگذارد. پژوهشگران در سال های اخیر بررسی کرده اند که آیا این تغییرات می توانند در رشد و گسترش سرطان نیز نقش داشته باشند یا خیر. یافته ها نشان می دهند که استرس مزمن ممکن است از طریق برخی مسیرهای زیستی بر رفتار سلول های سرطانی تاثیر بگذارد؛ با این حال، شواهد موجود برای اثبات اینکه استرس به تنهایی موجب سرطان می شود یا مدیریت آن از عود بیماری جلوگیری می کند، کافی نیست.

در یک مقاله مروری تهیه شده توسط الهام پطراد و علی محمد علیزاده از مرکز تحقیقات سرطان، انستیتو کانسر دانشگاه علوم پزشکی تهران، سازوکارهای احتمالی ارتباط میان استرس طولانی مدت و مراحل مختلف سرطان بررسی شده است. این مقاله با مرور یافته های آزمایشگاهی و بالینی، نقش احتمالی پیام رسانی هورمونی، عملکرد سیستم ایمنی و سوخت و ساز سلولی را توضیح می دهد.

استرس مزمن چگونه بر هورمون ها و سیستم ایمنی اثر می گذارد؟

هنگامی که بدن با شرایط استرس زا مواجه می شود، مجموعه ای از واکنش های عصبی و هورمونی برای سازگاری با موقعیت فعال می شوند. دو مسیر مهم در این فرایند، دستگاه عصبی سمپاتیک و محور هیپوتالاموس، هیپوفیز و غده فوق کلیه هستند. تداوم فعالیت این مسیرها ممکن است تعادل برخی فرایندهای زیستی را تغییر دهد و بر عملکرد سلول های ایمنی و محیط اطراف تومور تاثیر بگذارد.

مهم ترین عوامل دخیل در این فرایند عبارت اند از:

• آدرنالین و نورآدرنالین: این هورمون ها در پاسخ به استرس آزاد می شوند و می توانند از طریق اتصال به گیرنده های سلولی، مسیرهای پیام رسانی مرتبط با بقای سلول، تکثیر و تشکیل رگ های خونی را تحت تاثیر قرار دهند.
• کورتیزول: این هورمون در تنظیم پاسخ بدن به استرس و کنترل التهاب نقش دارد. تغییر در پیام رسانی مرتبط با آن ممکن است در برخی شرایط بر عملکرد سیستم ایمنی تاثیر بگذارد.
• سلول های ایمنی: تغییر در فعالیت این سلول ها می تواند بر نحوه شناسایی و مقابله بدن با سلول های غیرطبیعی اثر بگذارد.

این مسیرها به صورت مستقل عمل نمی کنند، بلکه شبکه ای از پیام های عصبی، هورمونی و ایمنی را تشکیل می دهند. با این حال، تاثیر این تغییرات بر سرطان به نوع تومور، مرحله بیماری و شرایط هر بیمار بستگی دارد.

آیا استرس مزمن می تواند باعث شروع سرطان شود؟

یکی از پرسش های مهم در این زمینه، ارتباط استرس با آغاز شکل گیری سلول های سرطانی است. برخی مطالعات آزمایشگاهی نشان داده اند که مسیرهای مرتبط با استرس ممکن است بر آسیب DNA، تنظیم فعالیت ژن ها و عملکرد پروتئین های محافظ سلول، از جمله پروتئین p53، تاثیر بگذارند.

پروتئین p53 در کنترل چرخه سلولی و پاسخ به آسیب های DNA نقش مهمی دارد. اختلال در عملکرد این پروتئین در بسیاری از سرطان ها مشاهده می شود. با این حال، مشاهده تغییرات مرتبط با استرس در مسیرهای سلولی به معنای اثبات این موضوع نیست که استرس مزمن مستقیما سرطان ایجاد می کند.

شواهد انسانی در این زمینه همچنان محدود است و عوامل متعددی در بروز سرطان نقش دارند. بنابراین، نمی توان استرس را علت مستقیم سرطان دانست یا ابتلای افراد به این بیماری را به نحوه مدیریت فشارهای روانی نسبت داد.

استرس چگونه ممکن است بر رشد و گسترش تومور اثر بگذارد؟

پس از شکل گیری تومور، سلول های سرطانی برای رشد و بقا با شرایط مختلفی در محیط اطراف خود مواجه می شوند. پژوهشگران بررسی کرده اند که آیا تغییرات هورمونی و ایمنی مرتبط با استرس می توانند این محیط را تحت تاثیر قرار دهند یا خیر. برخی مطالعات آزمایشگاهی و حیوانی نشان می دهند که فعال شدن مسیرهای پیام رسانی مرتبط با استرس ممکن است در شرایط خاص به رشد تومور کمک کند.

سازوکارهای احتمالی این ارتباط شامل موارد زیر هستند:

• تغییر در تکثیر و بقای سلول ها: برخی مسیرهای پیام رسانی مرتبط با استرس ممکن است بر فعالیت و بقای سلول های تومور اثر بگذارند.
• تشکیل رگ های خونی: ایجاد رگ های خونی جدید به تامین اکسیژن و مواد مغذی مورد نیاز تومور کمک می کند و یکی از فرایندهای مهم در رشد آن است.
• تغییر عملکرد سیستم ایمنی: تغییر در فعالیت سلول های ایمنی ممکن است بر توانایی بدن برای شناسایی و مقابله با سلول های سرطانی تاثیر بگذارد.
• تغییر در سوخت و ساز سلولی: سلول های تومور برای رشد به انرژی نیاز دارند و تغییرات متابولیک می توانند بر سازگاری آنها با محیط تاثیر بگذارند.

بخش قابل توجهی از شواهد مربوط به این سازوکارها از مطالعات سلولی و مدل های حیوانی به دست آمده است. بنابراین، برای مشخص شدن میزان تاثیر آنها در بدن انسان، به پژوهش های بالینی بیشتری نیاز داریم.

آیا استرس مزمن می تواند احتمال متاستاز و عود سرطان را افزایش دهد؟

متاستاز به معنای گسترش سلول های سرطانی از محل اولیه تومور به سایر اندام ها و بافت های بدن است. این فرایند به عوامل متعددی وابسته است و پژوهشگران بررسی کرده اند که آیا تغییرات ایمنی و التهابی مرتبط با استرس می توانند در برخی مراحل آن نقش داشته باشند.

در بعضی مدل های پژوهشی، تغییرات محیط اطراف تومور و فعالیت سلول های ایمنی با افزایش امکان بقای سلول های سرطانی و استقرار آنها در بافت های دوردست ارتباط داشته اند. با این حال، این یافته ها به معنای اثبات افزایش خطر متاستاز در تمام افراد تحت استرس نیستند.

عود سرطان پس از درمان نیز موضوع دیگری است که در این مقاله بررسی شده است. گاهی تعداد اندکی از سلول های سرطانی پس از درمان در بدن باقی می مانند و برای مدتی در وضعیت کم فعالیت یا نهفته قرار می گیرند. برخی مطالعات آزمایشگاهی مطرح کرده اند که تغییرات ایمنی و التهابی ممکن است در شرایط خاص بر فعال شدن مجدد این سلول ها اثر بگذارند.

با وجود این، هنوز مشخص نیست که مدیریت استرس تا چه اندازه می تواند خطر عود سرطان را در انسان کاهش دهد. برای اثبات چنین اثری، انجام کارآزمایی های بالینی دقیق و طولانی مدت ضروری است.

آیا مدیریت استرس می تواند به درمان سرطان کمک کند؟

مدیریت استرس می تواند بخش ارزشمندی از مراقبت حمایتی بیماران مبتلا به سرطان باشد. روش هایی مانند روان درمانی، تمرین های آرام سازی و بهبود کیفیت خواب ممکن است به کاهش اضطراب و بهبود کیفیت زندگی کمک کنند. با این حال، باید میان بهبود وضعیت روانی بیمار و تاثیر مستقیم بر رشد یا عود تومور تفاوت قائل شد.

برخی پژوهش ها درباره مداخلات روان شناختی و رفتاری، تغییراتی در نشانگرهای زیستی مرتبط با استرس گزارش کرده اند. همچنین، در بعضی مطالعات درباره داروهای مسدودکننده گیرنده های بتا، از جمله پروپرانولول، تغییراتی در نشانگرهای زیستی مرتبط با تومور مشاهده شده است.

با این حال، تغییر در یک نشانگر زیستی لزوما به معنای کاهش احتمال عود سرطان، افزایش طول عمر یا بهبود نتیجه درمان نیست. شواهد فعلی برای معرفی مدیریت استرس یا مصرف داروهای مسدودکننده گیرنده های بتا به عنوان روش قطعی پیشگیری یا درمان سرطان کافی نیست.

بیماران نباید داروهای خود را بدون نظر پزشک تغییر دهند یا درمان های استاندارد سرطان را با روش های مدیریت استرس جایگزین کنند. همچنین، ابتلا به سرطان نباید به استرس یا نحوه مواجهه فرد با شرایط دشوار نسبت داده شود.

جمع بندی

شواهد بررسی شده نشان می دهند که استرس مزمن ممکن است در برخی شرایط از طریق تغییر پیام رسانی هورمونی، عملکرد سیستم ایمنی، سوخت و ساز سلولی و محیط اطراف تومور بر روند سرطان تاثیر بگذارد. با این حال، قدرت شواهد درباره مراحل مختلف سرطان یکسان نیست و بسیاری از سازوکارهای مطرح شده هنوز به تایید بالینی نیاز دارند.

در حال حاضر، شواهد کافی برای معرفی استرس به عنوان علت مستقیم سرطان یا مدیریت استرس به عنوان روشی اثبات شده برای جلوگیری از عود بیماری وجود ندارد. با این وجود، توجه به سلامت روان و استفاده از روش های مناسب مدیریت استرس می تواند به بهبود کیفیت زندگی بیماران کمک کند و بخشی از مراقبت جامع در کنار درمان های استاندارد سرطان باشد.