با وجود گذشت چند سال از آغاز همه گیری کرونا، ویروس SARS-CoV-2 همچنان در حال تغییر و ایجاد دودمان های ژنتیکی جدید است. یکی از تازه ترین موارد شناسایی شده، واریانت نوترکیب XHA است که در سال ۲۰۲۶ مورد توجه پژوهشگران و متخصصان بیماری های عفونی قرار گرفته است.
بر اساس اعلام وزارت بهداشت ایران، تاکنون ۴۰ مورد از این واریانت در چهار کشور جهان شناسایی شده است. همچنین بررسی نمونه های تنفسی در ایران نشان می دهد سهم XHA در میان واریانت های شناسایی شده افزایش یافته است. با این حال، هنوز شواهد علمی کافی درباره انتقال پذیری بیشتر، فرار از سیستم ایمنی یا کاهش اثربخشی واکسن ها در برابر این واریانت وجود ندارد.
واریانت جدید XHA کرونا چیست و چگونه به وجود آمده است؟
واریانت XHA یکی از دودمان های نوترکیب ویروس کرونا از تبار اومیکرون است که در ژوئن ۲۰۲۶ به فهرست دودمان های Pango اضافه شد. این واریانت در نتیجه ترکیب مواد ژنتیکی دو دودمان RV.1.1.1 و TB.2 به وجود آمده است.
نوترکیبی ژنتیکی زمانی اتفاق می افتد که یک فرد به طور هم زمان به دو دودمان متفاوت ویروس آلوده شود و در جریان تکثیر ویروس، مواد ژنتیکی آن ها با یکدیگر ترکیب شوند. در نتیجه، ممکن است ویروسی با مجموعه جدیدی از ویژگی های ژنتیکی ایجاد شود.
با این حال، ایجاد یک واریانت نوترکیب لزوما به معنای خطرناک تر شدن ویروس نیست. برای تعیین میزان اهمیت یک واریانت جدید باید ویژگی های زیستی، سرعت انتشار و تاثیر احتمالی آن بر سلامت افراد بررسی شود.
واریانت XHA کرونا چقدر قدرت انتقال دارد؟
یکی از مهم ترین پرسش ها درباره هر واریانت جدید کرونا، میزان قابلیت انتقال آن در مقایسه با دودمان های قبلی است. برخی تغییرات ژنتیکی ممکن است بر توانایی ویروس برای ورود به سلول های انسانی یا تکثیر آن تاثیر بگذارند، اما صرف مشاهده جهش های جدید برای اثبات انتقال پذیری بیشتر کافی نیست.
به گفته دکتر مهشید ناصحی، رئیس گروه تخصصی مدیریت سل، جذام و عفونت های حاد تنفسی وزارت بهداشت، هنوز شواهد رسمی کافی برای تایید انتقال پذیری بیشتر XHA وجود ندارد.
برای بررسی این موضوع، متخصصان چند شاخص مهم را ارزیابی می کنند:
- افزایش سهم واریانت در نمونه های ژنتیکی: اگر سهم XHA در میان نمونه های توالی یابی شده طی چند هفته متوالی افزایش پیدا کند، می تواند نشانه ای از مزیت رشد آن باشد.
- سرعت گسترش در مقایسه با سایر واریانت ها: میزان رشد XHA باید با دودمان هایی که هم زمان در جامعه در گردش هستند مقایسه شود.
- بررسی خوشه های انتقال: شناسایی زنجیره های انتقال و گسترش عفونت در مناطق مختلف می تواند اطلاعات بیشتری درباره قابلیت انتشار ویروس ارائه دهد.
- بررسی پروتئین اسپایک: تغییرات این پروتئین و نحوه اتصال آن به گیرنده ACE2 سلول های انسانی در ارزیابی ویژگی های ویروس اهمیت دارد.
آیا واریانت XHA در برابر واکسن های کرونا مقاوم است؟
یکی دیگر از نگرانی های مربوط به واریانت های جدید، احتمال فرار ایمنی است. فرار ایمنی به توانایی ویروس برای کاهش شناسایی یا خنثی سازی توسط آنتی بادی های حاصل از واکسیناسیون یا ابتلای قبلی گفته می شود.
با این حال، تاکنون اطلاعات کافی برای اثبات فرار ایمنی XHA یا کاهش اثربخشی واکسن های کرونا در برابر آن منتشر نشده است.
برای ارزیابی این موضوع، پژوهشگران موارد زیر را بررسی می کنند:
- جهش های پروتئین اسپایک: این پروتئین نقش مهمی در ورود ویروس به سلول های انسانی دارد.
- تغییرات ناحیه RBD: این بخش از پروتئین اسپایک به گیرنده ACE2 متصل می شود و در شناسایی ویروس توسط آنتی بادی ها اهمیت دارد.
- تغییرات ناحیه NTD: این بخش نیز یکی از اهداف پاسخ ایمنی بدن در برابر ویروس است.
- آزمایش های خنثی سازی: در این آزمایش ها بررسی می شود که آنتی بادی های افراد واکسینه شده یا بهبود یافته تا چه اندازه می توانند ویروس را خنثی کنند.
بنابراین، تا زمانی که نتایج آزمایشگاهی و مطالعات بالینی کافی در دسترس نباشد، نمی توان درباره مقاومت XHA در برابر واکسن ها اظهار نظر قطعی کرد.
چند مورد ابتلا به واریانت XHA در جهان گزارش شده است؟
بر اساس آمار اعلام شده از سوی رئیس گروه تخصصی مدیریت سل، جذام و عفونت های حاد تنفسی وزارت بهداشت، تاکنون ۴۰ مورد شناسایی این واریانت در جهان گزارش شده است.
این موارد در چهار کشور شناسایی شده اند:
- ایالات متحده آمریکا: ۲۲ مورد
- انگلستان: ۱۰ مورد
- آلمان: ۶ مورد
- دانمارک: ۲ مورد
این آمار نشان می دهد ایالات متحده بیشترین تعداد موارد گزارش شده را به خود اختصاص داده است. البته باید توجه داشت که تعداد موارد شناسایی شده به میزان آزمایش و توالی یابی ژنتیکی در هر کشور نیز وابسته است و لزوما بیانگر تعداد واقعی مبتلایان نیست.
وضعیت واریانت جدید کرونا XHA در ایران چگونه است؟
بر اساس اظهارات دکتر مهشید ناصحی، بررسی نمونه های تنفسی در ایران نشان می دهد سهم واریانت XHA در میان نمونه های بررسی شده طی ماه های شهریور و مهر ۱۴۰۵ افزایش یافته است.
طبق آمار اعلام شده، این واریانت در شهریور ۱۳ درصد و در مهر ۲۳.۷ درصد از نمونه های تنفسی بررسی شده را تشکیل داده است.
این افزایش می تواند نشان دهنده گسترش سهم ژنتیکی XHA در نمونه های بررسی شده باشد، اما نباید آن را با افزایش ۲۳.۷ درصدی تعداد مبتلایان یا آمار قطعی شیوع کرونا در کل جمعیت کشور اشتباه گرفت.
برای ارزیابی دقیق تر وضعیت این واریانت در ایران، بررسی مستمر نمونه های تنفسی، توالی یابی ژنتیکی و مقایسه سهم آن با سایر دودمان های در گردش ضروری است.
علائم واریانت XHA کرونا چیست؟
یکی از سوالات مهم درباره واریانت جدید، تفاوت احتمالی علائم آن با سایر انواع کرونا است. به گفته رئیس گروه تخصصی مدیریت سل، جذام و عفونت های حاد تنفسی وزارت بهداشت، به دلیل محدود بودن تعداد موارد شناسایی شده، تاکنون علامت خاص یا متفاوتی برای XHA گزارش نشده است.
علائم عمومی کووید ۱۹ در واریانت های در گردش می تواند شامل موارد زیر باشد:
- تب و لرز
- گلودرد
- سرفه و آبریزش بینی
- سردرد و بدن درد
- خستگی و ضعف عمومی
- گرفتگی بینی و عطسه
- تهوع و مشکلات گوارشی
- تنگی نفس در موارد شدید
این علائم اختصاصی واریانت XHA نیستند و برای تشخیص نوع واریانت نمی توان تنها به نشانه های بالینی تکیه کرد. تشخیص عفونت کرونا و شناسایی دودمان ویروس به آزمایش های مناسب و در صورت نیاز توالی یابی ژنتیکی وابسته است.
افرادی که دچار تنگی نفس شدید، درد مداوم قفسه سینه یا اختلال هوشیاری می شوند، باید فورا تحت ارزیابی پزشکی قرار بگیرند.
چگونه می توان از ابتلا به واریانت های جدید کرونا پیشگیری کرد؟
با وجود تغییرات ژنتیکی ویروس کرونا، رعایت اصول پیشگیری همچنان اهمیت دارد. به ویژه افراد سالمند، مبتلایان به بیماری های زمینه ای و کسانی که سیستم ایمنی ضعیف تری دارند، باید نسبت به علائم عفونت های تنفسی حساس تر باشند.
مهم ترین اقدامات پیشگیرانه عبارت اند از:
- شست و شوی مرتب دست ها با آب و صابون
- استفاده از ماسک در محیط های شلوغ و کم تهویه، به ویژه در زمان افزایش بیماری های تنفسی
- تهویه مناسب فضاهای بسته
- پرهیز از تماس نزدیک با دیگران هنگام داشتن علائم بیماری
- رعایت توصیه های واکسیناسیون متناسب با سن و شرایط پزشکی
سازمان جهانی بهداشت نیز بر ادامه واکسیناسیون با رویکرد مبتنی بر میزان خطر، به ویژه برای گروه های آسیب پذیر، تاکید دارد.
جمع بندی
واریانت نوترکیب XHA یکی از دودمان های جدید کرونا است که در ژوئن ۲۰۲۶ شناسایی شد و حاصل ترکیب ژنتیکی دو دودمان RV.1.1.1 و TB.2 از تبار اومیکرون است. بر اساس آمار اعلام شده از سوی وزارت بهداشت ایران، ۴۰ مورد از این واریانت در آمریکا، انگلستان، آلمان و دانمارک شناسایی شده است.
در ایران نیز سهم XHA از نمونه های تنفسی بررسی شده از ۱۳ درصد در شهریور به ۲۳.۷ درصد در مهر رسیده است. با وجود این افزایش، هنوز شواهد کافی برای اثبات قدرت انتقال بیشتر، فرار ایمنی یا کاهش اثربخشی واکسن ها در برابر این واریانت وجود ندارد. همچنین تاکنون علائم اختصاصی و متفاوتی برای آن گزارش نشده است.
ادامه پایش ژنتیکی و بررسی های اپیدمیولوژیک می تواند به شناخت دقیق تر رفتار این واریانت و ارزیابی خطر احتمالی آن برای سلامت عمومی کمک کند.
