بسیاری از افراد هنگام ابتلا به سرماخوردگی، تب، ضعف و بی حالی یا حتی خستگی ناشی از فعالیت روزانه، تزریق سرم را راهی سریع برای بهبود وضعیت جسمانی خود می دانند. این تصور باعث شده است که سرم درمانی در برخی موارد بدون وجود ضرورت پزشکی درخواست شود؛ در حالی که تزریق سرم نه یک روش عمومی برای تقویت بدن است و نه می تواند جایگزین تغذیه مناسب و مصرف مایعات خوراکی شود.
کارشناسان سازمان غذا و دارو با هشدار درباره افزایش مصرف غیرضروری سرم نمکی، بر ضرورت اصلاح الگوی مصرف این فرآورده درمانی تاکید کرده اند. یسنا بهمنش، کارشناس گروه تجویز و مصرف منطقی فرآورده های سلامت، معتقد است بسیاری از بیماران برای بهبود وضعیت خود به تزریق سرم نیازی ندارند و استفاده بی دلیل از آن می تواند علاوه بر تحمیل هزینه، عوارضی نیز به همراه داشته باشد.
سرم تزریقی چیست و چه کاربردی در درمان دارد؟
سرم تزریقی نوعی محلول استریل است که از طریق رگ وارد جریان خون می شود و برای تامین مایعات و در برخی موارد الکترولیت های مورد نیاز بدن کاربرد دارد. برخلاف تصور عمومی، سرم یک داروی تقویتی نیست و به تنهایی نمی تواند ضعف عمومی، خستگی یا کمبود مواد مغذی را برطرف کند.
پزشکان با توجه به وضعیت بیمار، نوع محلول و میزان مایعات مورد نیاز را تعیین می کنند. مهم ترین موارد استفاده از سرم عبارت اند از:
- کم آبی شدید بدن: زمانی که بدن مقدار زیادی آب و الکترولیت از دست داده و جبران این کمبود از راه خوراکی کافی یا امکان پذیر نیست.
- شرایط اورژانسی: در برخی وضعیت های پزشکی مانند شوک ناشی از کاهش حجم خون، برای بازگرداندن گردش خون مناسب از مایعات وریدی استفاده می شود.
- ناتوانی در دریافت مایعات خوراکی: زمانی که بیمار به دلیل شرایط پزشکی نمی تواند آب و مایعات کافی دریافت کند.
- تجویز داروهای وریدی: برخی داروها برای ورود به جریان خون به محلول های تزریقی نیاز دارند.
- اختلالات خاص الکترولیتی: در برخی شرایط، برای اصلاح اختلالات سدیم و سایر الکترولیت های بدن، محلول های وریدی با ترکیبات مشخص تجویز می شوند.
طبق دستورالعمل موسسه ملی سلامت و مراقبت عالی بریتانیا (NICE)، مایعات وریدی باید زمانی استفاده شوند که نیاز بدن از طریق مصرف خوراکی یا روش های تغذیه ای دیگر تامین نمی شود و به محض برطرف شدن ضرورت درمانی باید قطع شوند.
در چه بیماری هایی تزریق سرم ضرورتی ندارد؟
یکی از باورهای اشتباه درباره سرم درمانی این است که هر نوع ضعف، تب یا بیماری عفونی باید با تزریق سرم همراه باشد. در حالی که در بسیاری از بیماری های خفیف، بدن می تواند نیاز خود به مایعات را از طریق نوشیدن آب و سایر مایعات مناسب تامین کند.
به گفته کارشناسان سازمان غذا و دارو، در شرایط زیر معمولا تزریق سرم ضرورت ندارد:
- سرماخوردگی و آنفلوانزای خفیف: در صورت توانایی نوشیدن مایعات و نبود کم آبی قابل توجه، استراحت و دریافت مایعات خوراکی معمولا کافی است.
- ضعف و بی حالی معمولی: خستگی به تنهایی نشانه کمبود مایعات نیست و تزریق سرم لزوما باعث افزایش انرژی یا رفع ضعف نمی شود.
- تب خفیف: در صورت توانایی نوشیدن آب و مایعات کافی، معمولا نیازی به دریافت مایعات وریدی وجود ندارد.
- بدن درد و علائم خفیف بیماری: این علائم به تنهایی دلیل پزشکی برای تزریق سرم محسوب نمی شوند.
- اسهال و استفراغ خفیف: اگر بیمار قادر به نوشیدن مایعات باشد، محلول خوراکی جبران آب و املاح (ORS) می تواند برای جایگزینی مایعات و الکترولیت های از دست رفته مناسب باشد.
- بی اشتهایی موقت: کاهش اشتها در یک دوره کوتاه، به خودی خود به معنای نیاز بدن به سرم نیست و باید علت اصلی آن بررسی شود.
البته شدت علائم، میزان کم آبی، سن بیمار و بیماری های زمینه ای در تصمیم گیری پزشک اهمیت دارند. بنابراین، نمی توان صرفا بر اساس نام بیماری درباره ضرورت یا عدم ضرورت تزریق سرم تصمیم گرفت.
عوارض تزریق غیرضروری سرم چیست؟
تزریق سرم اگرچه یک اقدام درمانی رایج است، اما کاملا بدون خطر نیست. ورود مایعات و الکترولیت ها به جریان خون باید متناسب با نیاز بدن و شرایط سلامتی بیمار باشد. دریافت بیش از اندازه یا نامناسب مایعات می تواند تعادل طبیعی بدن را برهم بزند و مشکلاتی ایجاد کند.
مهم ترین عوارض احتمالی تزریق غیرضروری سرم عبارت اند از:
- عفونت محل تزریق: ورود میکروب از طریق تجهیزات یا محل نامناسب تزریق می تواند باعث عفونت شود.
- التهاب و آسیب رگ: ورود کاتتر وریدی ممکن است باعث درد، التهاب یا تحریک دیواره رگ شود.
- تجمع مایعات و ورم: دریافت بیش از اندازه مایعات می تواند باعث تورم دست و پا یا تجمع آب در بافت های بدن شود.
- تشدید مشکلات قلبی و کلیوی: در افراد مبتلا به نارسایی قلبی یا اختلال عملکرد کلیه، دریافت مایعات اضافی ممکن است وضعیت بیماری را بدتر کند.
- اختلال در تعادل الکترولیت ها: مصرف نامناسب محلول های وریدی می تواند غلظت سدیم و سایر مواد معدنی خون را تغییر دهد.
بر اساس راهنمای NICE، یکی از عوارض مهم مدیریت نادرست مایعات وریدی، اضافه بار مایعات و بروز ادم ریوی است؛ وضعیتی که می تواند با تنگی نفس همراه باشد.
چگونه بدون تزریق سرم از کم آبی بدن جلوگیری کنیم؟
در بسیاری از موارد، بدن می تواند نیاز خود به آب و املاح را از طریق مصرف خوراکی تامین کند. نوشیدن منظم آب، دریافت مایعات مناسب و استفاده از محلول های خوراکی جبران آب و املاح در شرایط لازم، از روش های اصلی پیشگیری و کنترل کم آبی هستند.
برای حفظ تعادل مایعات بدن می توان اقدامات زیر را انجام داد:
- در طول روز به میزان متناسب با نیاز بدن آب بنوشید.
- هنگام تب و تعریق، دریافت مایعات را متناسب با میزان از دست رفتن آب افزایش دهید.
- در صورت اسهال یا استفراغ، با توجه به شرایط بیمار از محلول ORS استفاده کنید.
- در زمان بیماری، مصرف غذا و مایعات مناسب را تا حد امکان ادامه دهید.
- در صورت مشاهده نشانه های کم آبی مانند کاهش ادرار، خشکی دهان و سرگیجه، وضعیت خود را جدی بگیرید.
اگر فرد دچار کم آبی شدید، ناتوانی در نوشیدن مایعات، کاهش سطح هوشیاری یا علائم اختلال گردش خون باشد، باید به سرعت ارزیابی پزشکی شود؛ زیرا ممکن است به درمان وریدی نیاز داشته باشد.
جمع بندی
سرم تزریقی یک ابزار درمانی برای تامین مایعات و الکترولیت های مورد نیاز بدن در شرایط مشخص پزشکی است، نه دارویی برای تقویت عمومی یا درمان سریع خستگی و ضعف. بسیاری از بیماری های خفیف مانند سرماخوردگی، تب ملایم و کم آبی خفیف را می توان با استراحت و دریافت مناسب مایعات خوراکی مدیریت کرد.
کارشناسان سازمان غذا و دارو نیز بر ضرورت پرهیز از تزریق غیرضروری سرم تاکید دارند؛ زیرا این اقدام علاوه بر تحمیل هزینه های اضافی، می تواند خطر عفونت، اختلالات الکترولیتی و تجمع مایعات را افزایش دهد. بهترین تصمیم درباره نیاز به سرم باید بر اساس معاینه، ارزیابی وضعیت آب و الکترولیت های بدن و تشخیص پزشک گرفته شود.
