با نزدیک شدن به فصل شیوع بیماری های تنفسی، تقاضا برای واکسن آنفلوآنزا افزایش پیدا می کند و همین موضوع می تواند زمینه را برای شکل گیری بازارهای غیررسمی فراهم کند. در سال های اخیر، علاوه بر دغدغه تامین واکسن، موضوع اصالت فرآورده، قیمت و نحوه نگهداری آن نیز به یکی از نگرانی های مصرف کنندگان تبدیل شده است.
تولید واکسن آنفلوآنزا مانند تولید یک محصول ثابت و بدون تغییر نیست. ویروس های آنفلوآنزا به طور مداوم تغییر می کنند و به همین دلیل ترکیب واکسن های فصلی نیز باید بر اساس اطلاعات جدید درباره ویروس های در گردش به روز شود.
سازمان جهانی بهداشت هر سال دو بار، در ماه فوریه برای نیمکره شمالی و در ماه سپتامبر برای نیمکره جنوبی، توصیه های خود درباره ترکیب واکسن را منتشر می کند. این توصیه ها بر اساس اطلاعات حاصل از نظام جهانی پایش آنفلوآنزا و بررسی ویژگی های ژنتیکی و آنتی ژنی ویروس ها تهیه می شوند.
مسئولان سازمان غذا و دارو تغییر ترکیب واکسن و مشکلات ایجاد شده در روند تولید جهانی را از عوامل موثر بر تاخیر در تامین واکسن عنوان کرده بودند.
منابع تامین واکسن در ایران چه تغییری کرده است؟
تغییر شرایط تولید و تامین جهانی می تواند کشورهایی را که به واردات واکسن وابسته هستند نیز تحت تاثیر قرار دهد. زمانی که دسترسی به یک منبع تامین کاهش پیدا می کند، واردکنندگان باید برای تامین محصول از منابع جایگزین اقدام کنند و این فرآیند می تواند زمان ورود واکسن به بازار را افزایش دهد.
در گزارش اولیه، رئیس سازمان غذا و دارو اعلام کرده بود که بخشی از منابع تامین واکسن ایران در سال مورد بحث به سمت چین و روسیه رفته است. در عین حال، سخنگوی سازمان غذا و دارو نیز از تامین واکسن از فرانسه خبر داده بود.
نکته مهم این است که کشور سازنده به تنهایی معیار کافی برای قضاوت درباره کیفیت یک واکسن نیست. واکسن وارداتی باید از مسیر قانونی و تحت نظارت نهادهای مسئول وارد کشور شود و الزامات مربوط به کیفیت، مجوز و نگهداری را طی کند.
بازار سیاه واکسن آنفلوآنزا چگونه شکل می گیرد؟
وقتی عرضه رسمی یک محصول سلامت با تاخیر مواجه می شود اما تقاضا همچنان وجود دارد، معمولا فاصله میان عرضه و تقاضا فرصت مناسبی برای فعالیت فروشندگان غیررسمی ایجاد می کند. واکسن آنفلوآنزا نیز از این قاعده مستثنی نیست.
در چنین شرایطی ممکن است برخی افراد یا صفحات مجازی، واکسن را با عنوان هایی مانند «اصل»، «وارداتی» یا «تعداد محدود» تبلیغ کنند و قیمت هایی بسیار بالاتر از قیمت رسمی مطالبه کنند. اما برای مصرف کننده، صرف ادعای فروشنده درباره اصالت محصول کافی نیست.
مسئله اصلی فقط قیمت نیست. مصرف کننده باید بتواند مسیر تامین، شرایط نگهداری و اصالت واکسن را نیز احراز کند؛ چیزی که در معاملات غیررسمی معمولا امکان بررسی مطمئن آن وجود ندارد.
چرا خرید واکسن از فضای مجازی می تواند خطرناک باشد؟
واکسن برای حفظ کیفیت خود به شرایط نگهداری مشخصی نیاز دارد. برای بسیاری از واکسن های آنفلوآنزا، دمای نگهداری معمول بین 2 تا 8 درجه سانتی گراد است و محصول نباید منجمد شود. همچنین واکسن باید تا زمان مصرف در شرایط مناسب و تحت کنترل دما نگهداری شود.
به همین دلیل، زنجیره سرد تنها یک اصطلاح فنی نیست، بلکه بخشی از فرآیند حفظ کیفیت واکسن است. اگر واکسن در مسیر حمل و نقل برای مدتی در دمای نامناسب قرار گرفته باشد، مصرف کننده معمولا نمی تواند از روی ظاهر سرنگ یا بسته بندی متوجه این موضوع شود.
در خریدهای غیررسمی، موارد زیر ممکن است قابل احراز نباشد:
- منبع اصلی تامین واکسن
- شرایط حمل و نقل
- دمای نگهداری در طول مسیر
- سابقه جابه جایی محصول
- اصالت فرآورده
- شرایط نگهداری پس از تحویل به فروشنده
به همین دلیل، حتی اگر یک واکسن ظاهری کاملا سالم داشته باشد، این موضوع به تنهایی سلامت و اثربخشی آن را تضمین نمی کند.
چرا تولید واکسن آنفلوآنزای ایرانی متوقف شد؟
یکی دیگر از موضوعات مطرح شده در گزارش اولیه، خروج تولیدکننده داخلی از بازار واکسن آنفلوآنزا بود. بر اساس توضیحات رئیس سازمان غذا و دارو، واکسن تولید داخل از نوع نوترکیب بوده و تفاوت هایی با برخی واکسن های وارداتی مورد استفاده در سال های گذشته داشته است.
یکی از مشکلاتی که در این زمینه مطرح شد، پایین بودن تقاضا و باقی ماندن بخشی از تولید تا پایان فصل مصرف بود. به گفته مسئولان، بخشی از واکسن تولید داخل در سال های گذشته به دلیل نبود تقاضای کافی در پایان فصل مصرف، امکان فروش پیدا نمی کرد.
این مسئله می تواند از نظر اقتصادی برای تولیدکننده مشکل ایجاد کند و در ادامه، بر تصمیم شرکت برای ادامه تولید نیز تاثیر بگذارد. البته درباره دلایل دقیق توقف تولید و سیاست های مربوط به تولید داخلی، باید به اظهارات رسمی و اطلاعات منتشر شده از سوی نهادهای مسئول استناد کرد.
آیا واکسن های وارداتی از همه کشورها کیفیت یکسانی دارند؟
انتشار خبر تغییر منابع تامین واکسن گاهی باعث شکل گیری این تصور می شود که واکسن تولید یک کشور خاص لزوما بی کیفیت یا واکسن تولید کشور دیگری لزوما با کیفیت است. چنین نتیجه گیری ساده ای از روی کشور مبدا قابل انجام نیست.
ارزیابی کیفیت واکسن یک فرآیند تخصصی و نظارتی است و مجوز ورود و عرضه آن باید از مسیر قانونی انجام شود. سازمان جهانی بهداشت نیز تاکید می کند که توصیه های مربوط به ترکیب واکسن، مبنایی برای نهادهای ملی تنظیم کننده و شرکت های دارویی در فرآیند تولید و مجوزدهی است.
بنابراین، هنگام ارزیابی یک واکسن باید به جای تمرکز صرف بر نام کشور سازنده، به مجوز رسمی، مسیر تامین، شرایط نگهداری و اطلاعات درج شده روی محصول توجه کرد.
هنگام خرید واکسن آنفلوآنزا به چه نکاتی توجه کنیم؟
خرید واکسن باید از مسیر قانونی و مراکز مجاز انجام شود. حتی اگر فروشنده ای در فضای مجازی قیمت پایین تر یا موجودی فوری پیشنهاد دهد، این موضوع به تنهایی دلیلی برای معتبر بودن محصول نیست.
چند نکته مهم هنگام تهیه واکسن عبارتند از:
- واکسن را از مراکز مجاز و مسیر رسمی تهیه کنید.
- به تبلیغات صفحات ناشناس در شبکه های اجتماعی اعتماد نکنید.
- تاریخ مصرف و اطلاعات روی بسته بندی را بررسی کنید.
- واکسن را بدون اطمینان از شرایط نگهداری و حمل آن خریداری نکنید.
- درباره شرایط نگهداری، دستورالعمل رسمی همان فرآورده را ملاک قرار دهید.
- از خرید واکسنی که خارج از زنجیره رسمی جابه جا شده است، خودداری کنید.
مرکز کنترل و پیشگیری از بیماری های آمریکا نیز تاکید می کند که واکسن های آنفلوآنزا باید طبق دستورالعمل تولیدکننده نگهداری شوند و دمای نگهداری معمول آنها 2 تا 8 درجه سانتی گراد است. واکسن منجمد شده نیز نباید استفاده شود.
جمع بندی
بازار غیررسمی واکسن آنفلوآنزا فقط مسئله تفاوت قیمت نیست. مهم ترین نگرانی این است که مصرف کننده در چنین بازاری معمولا امکان بررسی کامل مسیر تامین، اصالت محصول و شرایط نگهداری واکسن را ندارد.
از طرف دیگر، تغییر ترکیب واکسن های فصلی، تغییر منابع تامین و محدودیت های تولید می تواند روند دسترسی به واکسن را در برخی کشورها پیچیده کند. سازمان جهانی بهداشت نیز ترکیب واکسن آنفلوآنزا را به صورت دوره ای و بر اساس داده های پایش جهانی به روز می کند.
بنابراین، قیمت چند میلیونی یک واکسن در فضای مجازی نباید به عنوان نشانه کمیابی، کیفیت یا اصالت آن تلقی شود. برای فرآورده ای مانند واکسن، مسیر رسمی تامین و رعایت شرایط نگهداری به اندازه خود محصول اهمیت دارد.
