آلزایمر یکی از چالشبرانگیزترین بیماریهای قرن حاضر است؛ بیماریای که نهتنها حافظه، بلکه هویت فرد را نیز میبلعد. در سالهای اخیر تلاشهای بسیاری برای یافتن دارویی مؤثر در توقف یا کند کردن روند زوال شناختی انجام شده است. در میان این تلاشها، داروی آزمایشی ALZ-801 (با نام علمی valiltramiprosate) امید تازهای برای بیماران و خانوادههایشان ایجاد کرده است. نتایج اولیه مطالعات جدید نشان میدهد که این دارو ممکن است در برخی از افراد در معرض خطر بالا، اثر محافظتی قابل توجهی داشته باشد.
نتایج متناقض، اما امیدوار کننده در تحقیقات اولیه
در ماه آوریل سال ۲۰۲۴، چشمانداز این دارو چندان روشن به نظر نمیرسید. مطالعهای شامل بیش از ۳۰۰ داوطلب بالای ۵۰ سال، که از نظر ژنتیکی مستعد ابتلا به آلزایمر بودند، نشان داد میان افرادی که دارو مصرف کردهاند و کسانی که دارونما گرفتهاند تفاوت قابل توجهی در عملکرد شناختی وجود ندارد.
اما بررسی دقیقتر دادهها در ماه سپتامبر، ورق را برگرداند. پژوهشگران متوجه شدند که در گروهی از ۱۲۵ شرکتکننده که در ابتدای مطالعه تنها دچار اختلال خفیف شناختی (و نه زوال عقل پیشرفته) بودند، دارو توانسته است روند افت شناختی را تا ۵۲ درصد کاهش دهد. این میزان تأثیر تقریباً مشابه داروهای تأییدشده فعلی مانند Lecanemab و Donanemab است.
این یافتهها از آن جهت اهمیت دارند که تأکید میکنند درمان زودهنگام، پیش از تخریب گسترده نورونها، کلید اصلی مقابله با آلزایمر است. البته باید توجه داشت که این نتایج در گروه کوچکی از بیماران به دست آمده و برای تأیید نهایی، نیاز به پژوهشهای گستردهتر وجود دارد.
کاهش تحلیل مغزی در بخش حافظه؛ یافته ای قابل توجه
تحلیل دادههای تصویربرداری مغزی نشان داد که در افرادی که ALZ-801 دریافت کرده بودند، تحلیل ناحیه هیپوکامپوس مغز حدود ۱۸ درصد کمتر از گروه دارونما بود. هیپوکامپوس بخشی از مغز است که نقش اساسی در حافظه و یادگیری دارد و معمولاً در مراحل اولیه آلزایمر آسیب میبیند.
دکتر «سوزان آبوشکرا»، مدیر ارشد پزشکی شرکت Alzheon، اعلام کرد که این کاهش تحلیل با حفظ عملکرد شناختی بیماران همبستگی مستقیم دارد. این یافتهها در مجله Drugs منتشر شده و با حمایت مالی ۴۷ میلیون دلاری مؤسسه ملی سلامت آمریکا (NIH) انجام گرفته است.
ویژگی های متمایز ALZ-801 نسبت به داروهای مشابه
بسیاری از درمانهای موجود آلزایمر، مانند Lecanemab و Donanemab، از نوع آنتیبادی مونوکلونال هستند که باید از طریق تزریق وریدی انجام شوند. این روش علاوه بر هزینه بالا، نیازمند مراجعه مکرر به مراکز درمانی است. در مقابل، ALZ-801 به شکل قرص خوراکی بوده و دو بار در روز مصرف میشود.
این دارو از طریق جلوگیری از تشکیل پلاکهای آمیلوئیدی عمل میکند، در حالی که آنتیبادیها پس از تشکیل پلاکها سعی در از بین بردن آنها دارند. از آنجا که ALZ-801 مانع چسبیدن پروتئینهای آمیلوئید به یکدیگر میشود، خطر عوارض جانبی جدی مانند تورم یا خونریزی مغزی را ندارد؛ مشکلی که گاهی در درمانهای آنتیبادی مشاهده میشود.
به گفته دکتر آبوشکرا، هدف شرکت Alzheon ارائه درمانی سادهتر، کمهزینهتر و ایمنتر برای افرادی است که در مراحل ابتدایی زوال شناختی قرار دارند.
دارویی ایمن تر برای افراد با خطر ژنتیکی بالا
یکی از گروههای پرخطر در ابتلا به آلزایمر، افرادی هستند که دارای دو نسخه از ژن APOE4 هستند. وجود این ژن خطر ابتلا به بیماری را تا ۱۰ برابر افزایش میدهد. هرچند این افراد تنها حدود ۲ درصد از جمعیت را تشکیل میدهند، اما ۱۵ درصد از بیماران مبتلا به آلزایمر در جهان در همین گروه قرار دارند.
داروهای آنتیبادی فعلی برای این افراد اغلب با خطر بالای التهاب یا تورم مغزی همراه هستند. اما ALZ-801 به نظر میرسد گزینهای ایمنتر برای این بیماران باشد. دکتر جسیکا لنگبام از مرکز تحقیقاتی Banner Health میگوید: «برای بیمارانی که دارای ژن APOE4 هستند، کاهش خطر التهاب مغزی حیاتی است. در این زمینه، داروهای غیرآنتیبادی مانند ALZ-801 میتوانند نقش مهمی داشته باشند.»
از سوی دیگر، دانشمند همکار مطالعه، دیوید واتسون، که خود دو نسخه از ژن APOE4 دارد، میگوید: «این دارو به ما کمک میکند تا نورونهای مغزی را زنده نگه داریم. اثر آن تنها بر کاهش پلاکهای آمیلوئیدی نیست، بلکه ظاهراً از مرگ سلولهای عصبی نیز جلوگیری میکند.»
مسیر آینده؛ گام بعدی در مبارزه با آلزایمر
شرکت Alzheon در حال برنامهریزی برای اجرای مرحله سوم آزمایشهای بالینی است تا اثربخشی دارو را در جمعیت بزرگتری از بیماران بررسی کند. اگر نتایج مثبت باقی بمانند، ALZ-801 میتواند اولین داروی خوراکی مؤثر برای جلوگیری از پیشرفت آلزایمر در افراد پرخطر باشد.
در کنار این دارو، پژوهشگران بر اهمیت تشخیص زودهنگام، رژیم غذایی مدیترانهای، ورزش منظم و خواب کافی تأکید دارند که همگی به حفظ سلامت شناختی کمک میکنند.
نتیجه گیری
اگرچه هنوز برای جشن گرفتن زود است، اما یافتههای اخیر درباره ALZ-801 بارقهای از امید در افق درمان آلزایمر ایجاد کرده است. این داروی خوراکی، در صورت تأیید نهایی، میتواند برای میلیونها نفر که در معرض خطر بالا هستند، زندگی بدون زوال عقل را امکانپذیر سازد. در جهانی که جمعیت سالخورده رو به افزایش است، هر گام در مسیر پیشگیری از آلزایمر، گامی به سوی حفظ انسانیت و خاطرات ما خواهد بود.
