بیماری لوپوس سالهاست که یکی از اسرارآمیزترین اختلالات خودایمنی محسوب میشود؛ بیماریای که در آن سیستم ایمنی بدن به جای حمله به عوامل بیماریزا، به سلولهای سالم خود حمله میکند. تا مدتها علت دقیق بروز این بیماری مشخص نبود، اما پژوهشی تازه در دانشگاه استنفورد توانسته است حلقهی گمشدهای را کشف کند که دانشمندان سالها در جستجوی آن بودند. نتایج این تحقیق، که در مجلهی علمی Science Translational Medicine منتشر شده، نشان میدهد ویروس اپشتین بار (EBV)، یکی از رایجترین ویروسهای جهان، ممکن است نقش مستقیمی در آغاز واکنشهای خودایمنی منجر به لوپوس داشته باشد.
ویروس اپشتین بار؛ مظنون همیشگی بیماری های خود ایمنی
ویروس اپشتین بار یکی از اعضای خانواده ویروسهای هرپس است و بیش از ۹۵ درصد انسانها در طول زندگی خود به آن آلوده میشوند. این ویروس که بیشتر از طریق بزاق منتقل میشود، عامل اصلی بیماری مونونوکلئوز عفونی (Mononucleosis) یا همان «بیماری بوسه» است. نکته قابل توجه این است که ویروس پس از ورود به بدن، در سلولهای ایمنی موسوم به سلولهای B پنهان میشود و تا پایان عمر فرد در بدن باقی میماند.
دانشمندان سالهاست که احتمال میدهند اپشتین بار در بروز بیماریهای خودایمنی مانند مولتیپل اسکلروزیس (MS)، آرتریت روماتوئید و بیماری کرون نقش داشته باشد. پژوهش جدید دانشگاه استنفورد اکنون شواهد قویتری ارائه کرده است که این ویروس میتواند زمینهساز لوپوس نیز باشد، بهویژه با تحریک سلولهای ایمنی به تولید پادتنهایی که به بافتهای سالم بدن حمله میکنند.
کشف سازوکار ارتباط لوپوس با ویروس اپشتین بار
پژوهشگران به سرپرستی دکتر ویلیام رابینسون، رئیس بخش ایمنیشناسی دانشگاه استنفورد، توانستند سازوکار مولکولی دقیقی را شناسایی کنند که نشان میدهد چگونه اپشتین بار میتواند باعث فعال شدن بیماری لوپوس شود. در این تحقیق، مشخص شد که سلولهای B آلوده به ویروس در بیماران مبتلا به لوپوس حدود ۲۵ برابر بیشتر از افراد سالم هستند. این سلولها توسط ویروس تحریک میشوند تا پادتنهای ضد هستهای (Antinuclear Antibodies) تولید کنند؛ پادتنهایی که به سلولهای سالم حمله میکنند و باعث التهاب، آسیب بافتی و علائم گوناگون لوپوس میشوند.
این یافتهها نهتنها رابطه میان اپشتین بار و لوپوس را تأیید میکنند، بلکه نشان میدهند چرا لوپوس در افراد مختلف با شدتها و الگوهای متفاوت بروز میکند. بهگفته رابینسون، این احتمال وجود دارد که تنها برخی سویههای خاص ویروس EBV توانایی فعال کردن چنین واکنش خودایمنی شدیدی را داشته باشند.
علائم و خطرات بیماری لوپوس
لوپوس نوعی بیماری پیچیده است که میتواند اعضای مختلف بدن از جمله پوست، مفاصل، کلیهها و سیستم عصبی را درگیر کند. علائم آن بسیار متنوع است و ممکن است از فردی به فرد دیگر متفاوت باشد.
برخی از شایعترین نشانههای لوپوس عبارتند از:
- خستگی شدید و طولانیمدت
- درد مفاصل و التهاب مزمن
- بثورات پوستی، بهویژه در ناحیهی گونهها
- تبهای بدون علت مشخص
- در موارد پیشرفته، آسیب کلیوی یا اختلالات خونی
پژوهشگران هشدار میدهند که تشخیص زودهنگام و کنترل التهاب از طریق درمانهای مناسب میتواند از پیشرفت بیماری جلوگیری کند. در غیر این صورت، خطر نارسایی اندامها یا کاهش عملکرد سیستم ایمنی وجود دارد.
گامی تازه در درمان و پیشگیری از لوپوس
یافتههای جدید پژوهش دانشگاه استنفورد افقهای تازهای را برای درمان این بیماری باز کردهاند. به گفتهی رابینسون، داروهای فعلی مانند کورتیکواستروئیدها و داروهای سرکوبکننده ایمنی تنها التهاب را کنترل میکنند و بر علت اصلی بیماری تأثیری ندارند. اما با شناخت نقش اپشتین بار، اکنون میتوان درمانهایی طراحی کرد که به طور مستقیم سلولهای B آلوده به ویروس را هدف قرار دهند.
از سوی دیگر، پژوهشهای همزمان روی واکسن اپشتین بار در حال پیشرفت هستند. چند نمونه از این واکسنها توسط شرکتهایی مانند مدرنا (Moderna) و نواواکس (Novavax) در مراحل آزمایش بالینی قرار دارند. اگر این واکسنها مؤثر باشند، میتوانند از ابتلا به ویروس جلوگیری کرده و در نتیجه، خطر بروز بیماریهای خودایمنی مرتبط با آن مانند لوپوس و اماس را کاهش دهند.
دیدگاه متخصصان درباره یافته های تازه
دکتر آنکا اسکناس، مدیر مرکز لوپوس در دانشگاه کلمبیا، میگوید:
«اکنون که بهتر میدانیم ویروس اپشتین بار چگونه سیستم ایمنی را فریب میدهد، وقت آن است که به سمت راههای پیشگیرانه حرکت کنیم. واکسیناسیون علیه EBV میتواند یکی از بزرگترین پیشرفتهای پزشکی در دههی آینده باشد.»
اما در مقابل، دکتر هوانگ نگوین از سازمان تحقیقاتی Lupus Research Alliance هشدار میدهد که هنوز برای نتیجهگیری نهایی زود است. او میگوید:
«یافتهها بسیار امیدوارکننده هستند، اما برای اثبات اینکه اپشتین بار واقعاً در تمام موارد لوپوس نقش دارد، باید پژوهشهای گستردهتری انجام شود.»
نتیجه گیری
کشف ارتباط مستقیم میان ویروس اپشتین بار و بیماری لوپوس، یکی از مهمترین پیشرفتهای علمی سالهای اخیر در زمینهی ایمنیشناسی است. این یافته میتواند مسیر تحقیقات و درمانهای آینده را بهطور کامل تغییر دهد. اگرچه هنوز پرسشهای زیادی بیپاسخ مانده، اما درک بهتر از این سازوکار میتواند به تولید داروها و واکسنهایی منجر شود که نهتنها از لوپوس، بلکه از طیف وسیعی از بیماریهای خودایمنی جلوگیری کنند.
این پژوهش بار دیگر یادآور میشود که حتی رایجترین ویروسها نیز ممکن است تأثیراتی عمیق بر سلامت انسان داشته باشند؛ و پاسخ بسیاری از بیماریهای مرموز، شاید در درون سلولهای خود ما پنهان شده باشد.
