پس از دههها بحث و بررسی، فدراسیون بینالمللی دیابت (IDF) امسال بهطور رسمی وجود نوع جدیدی از دیابت، تحت عنوان «دیابت نوع پنجم» یا MRDM (Malnutrition-Related Diabetes Mellitus)، را به رسمیت شناخت. این اقدام گامی مهم در مسیر شناسایی و درمان بیماران مبتلا به این نوع دیابت محسوب میشود و IDF از سایر سازمانهای جهانی بهداشت مانند WHO خواسته است که همین مسیر را دنبال کنند. دیابت نوع ۵ تا پیش از این کمتر مورد پژوهش و توجه قرار گرفته بود، اما اکنون تصور میشود که حدود ۲۵ میلیون نفر در سراسر جهان را تحت تأثیر قرار دهد، بهویژه افرادی که در کشورهای با درآمد پایین و متوسط زندگی میکنند و دسترسی محدودی به مراقبتهای پزشکی دارند.
تاریخچه و کشف دیابت نوع پنجم
دیابت مرتبط با سوءتغذیه برای اولین بار در سال ۱۹۵۵ در جامائیکا شناسایی شد، اما طی دهههای بعد کمتر به آن پرداخته شد. در دهه ۱۹۸۰، سازمان جهانی بهداشت (WHO) برای مدتی آن را به رسمیت شناخت، اما در سال ۱۹۹۹ به دلیل کمبود شواهد، این طبقهبندی کنار گذاشته شد. برای نزدیک به هفت دهه، جامعه علمی در مورد وجود و ماهیت این نوع دیابت بحث میکرد و تاکنون توافق جهانی درباره معیارهای تشخیص و درمان آن حاصل نشده بود.
در مقایسه با سایر انواع دیابت:
- دیابت نوع ۱: یک بیماری خودایمنی است که توانایی لوزالمعده برای تولید انسولین را از بین میبرد.
- دیابت نوع ۲: به دلیل رژیم غذایی و سبک زندگی ناسالم باعث کاهش حساسیت بدن به انسولین میشود.
- دیابت نوع ۳c: معمولاً ناشی از آسیب به لوزالمعده است.
- دیابت بارداری: در اثر تغییرات هورمونی دوران بارداری ایجاد میشود.
دیابت نوع ۵ اما بهنظر ناشی از کمبود تغذیهای و سوءتغذیه مزمن است و اغلب به اشتباه به عنوان یکی از انواع دیگر تشخیص داده میشود. برخلاف دیابت نوع ۲، مقاومت به انسولین عامل اصلی آن نیست، بنابراین درمانهای معمولی ممکن است ناکارآمد یا حتی مضر باشند.
شیوع و جمعیت آسیب پذیر
دیابت نوع ۵ بیشتر در آسیا و آفریقا مشاهده میشود، به ویژه در مناطقی که کمبود شدید مواد غذایی وجود دارد. طبق نظر هاوکینز، این نوع دیابت به اندازه سل و تقریباً به اندازه HIV/AIDS شایع است، اما نبود نام رسمی و استاندارد تشخیصی مانع از تشخیص و درمان بیماران شده بود. اخیراً کمبود تغذیه در برخی مناطق آمریکای لاتین و کارائیب نیز گزارش شده است، جایی که عوامل محیطی، سیاسی و اقتصادی نابرابریهای بهداشتی را تشدید میکنند.
ویژگی های بالینی و متابولیک دیابت نوع پنجم
مطالعات اخیر نشان دادهاند که کمبودهای مزمن تغذیهای میتوانند عملکرد لوزالمعده را بهطور مادامالعمر تحت تأثیر قرار دهند. این اختلال باعث کاهش توانایی ترشح انسولین و تنظیم سطح قند خون میشود.
تحقیقات مرادیت هاوکینز و همکارانش در سال ۲۰۲۲ اولین بار پروفایل متابولیک متمایز این نوع دیابت را شناسایی کردند. یافتهها نشان دادند که بیماران MRDM کمبود انسولین دارند، اما برخلاف دیابت نوع ۲ که مقاومت به انسولین رخ میدهد، این افراد همچنان نسبت به انسولین حساس هستند. بنابراین، دوزهای معمولی انسولین یا داروهای تحریککننده انسولین ممکن است اثربخشی مطلوب نداشته باشند و حتی باعث افت خطرناک قند خون شوند.
راحول گارگ، پزشک در کالج پزشکی F.H. هند، دیابت نوع ۵ را ناشی از اختلال در رشد لوزالمعده در دوران کمبود مزمن تغذیهای میداند. این یافتهها تأکید میکند که شناسایی دقیق نوع دیابت برای انتخاب درمان مناسب حیاتی است.
چالش های درمانی و نیاز به پروتکل های اختصاصی
یکی از مشکلات اصلی، درمان نادرست و استفاده از پروتکلهای مشابه دیابت نوع ۱ یا ۲ است. بیماران MRDM ممکن است به مقادیر اندکی انسولین نیاز داشته باشند یا به روشهای جایگزین برای تحریک ترشح انسولین نیازمند باشند. درمان نامناسب میتواند باعث افت قند خون شود که در محیطهایی با کمبود غذا و پایش محدود گلوکز خطرناک است.
هاوکینز و تیم او، گروه کاری دیابت نوع ۵ را تشکیل دادهاند تا معیارهای تشخیصی و راهنمای درمانی استاندارد، ثبتنام پژوهشی جهانی و آموزش کارکنان بهداشتی برای این نوع دیابت تدوین شود. این اقدامات میتواند به تشخیص دقیق، مدیریت بهتر بیماران و کاهش مرگ و میر ناشی از درمان نادرست کمک کند.
اهمیت پژوهش های آینده
شناخت رسمی دیابت نوع ۵، علاوه بر بهبود درمان، امکان تأمین بودجه پژوهشی و مطالعات علمی گسترده را فراهم میکند. بدون این شناخت، اطلاعات کافی درباره شیوع، پاتوژنز و پاسخ درمانی بیماران در دسترس نبوده و استانداردهای تشخیصی و درمانی نیز شکل نمیگیرد. پژوهشهای آینده میتواند بر روی ارتباط سوءتغذیه با عملکرد لوزالمعده، نیازهای انسولینی خاص و ارائه رژیمهای غذایی مناسب متمرکز شود.
هاوکینز تأکید میکند: «در مواجهه با بیماران جوانی که به دلیل درمان نامناسب جان خود را از دست میدهند، هیچ بازگشتی وجود ندارد و توجه فوری به این بیماری حیاتی است.»
نتیجه گیری
به رسمیت شناختن دیابت نوع پنجم، گامی مهم در ارتقای سلامت جهانی و کاهش مرگ و میر ناشی از سوءتغذیه و تشخیص نادرست دیابت است. این اقدام، امکان تدوین پروتکلهای اختصاصی درمانی، آموزش پزشکان و ایجاد استانداردهای جهانی برای تشخیص و درمان این نوع دیابت را فراهم میکند. با توجه به شیوع بالای آن در کشورهای با درآمد پایین و متوسط، شناسایی و مدیریت درست این بیماری میتواند جان میلیونها نفر را نجات دهد و به کاهش نابرابریهای بهداشتی کمک کند.
