گرمای هوا فقط روی بدن انسان تاثیر نمی گذارد؛ بسیاری از داروها نیز در برابر افزایش دما حساس هستند. نگهداری دارو در خودرو، کنار پنجره آفتاب گیر یا محیط گرم و مرطوب می تواند پایداری بعضی ترکیبات دارویی را کاهش دهد و در مواردی باعث شود دارو اثربخشی مورد انتظار را نداشته باشد.
این موضوع در فصل تابستان اهمیت بیشتری پیدا می کند، زیرا دمای داخل یک خودروی پارک شده زیر آفتاب می تواند در مدت کوتاهی بسیار بیشتر از دمای محیط شود. با این حال، همه داروها به یک اندازه به گرما حساس نیستند و شرایط صحیح نگهداری هر دارو باید بر اساس اطلاعات درج شده روی بسته بندی یا بروشور آن تعیین شود.
آیا گرما بر اثربخشی دارو تاثیر می گذارد؟
بله. دمای بالا می تواند سرعت واکنش های شیمیایی و تجزیه بعضی مواد فعال دارویی را افزایش دهد. در نتیجه، دارویی که برای مدت طولانی در شرایط نامناسب نگهداری شده است، ممکن است بخشی از قدرت و اثربخشی خود را از دست بدهد.
میزان آسیب به نوع دارو، دمای محیط، مدت قرار گرفتن در معرض گرما، رطوبت و حتی نوع بسته بندی بستگی دارد. بنابراین نمی توان یک زمان مشخص مانند چند ساعت یا چند روز را برای فاسد شدن تمام داروها تعیین کرد.
گرما همچنین می تواند خصوصیات فیزیکی بعضی محصولات را تغییر دهد. قرص ها ممکن است نرم یا شکننده شوند، کپسول ها به یکدیگر بچسبند و محلول های دارویی تغییر رنگ یا ظاهر پیدا کنند.
داروها را در چه دمایی باید نگهداری کرد؟
شرایط نگهداری تمام داروها یکسان نیست. بسیاری از داروهای معمول را می توان در دمای کنترل شده اتاق نگهداری کرد، اما برخی محصولات باید در یخچال قرار بگیرند و بعضی دیگر محدودیت های ویژه ای دارند.
سازمان غذا و داروی آمریکا تاکید می کند که شرایط نگهداری درج شده روی برچسب دارو اهمیت زیادی دارد و قرار گرفتن دارو در دمای نامناسب می تواند کیفیت آن را تحت تاثیر قرار دهد.
به طور کلی، بسیاری از قرص ها و کپسول های رایج برای نگهداری در دمای اتاق طراحی شده اند. استاندارد رایج برای «دمای کنترل شده اتاق» حدود ۲۰ تا ۲۵ درجه سانتیگراد است، هرچند برای برخی محصولات نوسان محدود در محدوده ۱۵ تا ۳۰ درجه نیز قابل قبول است. این موضوع نباید به عنوان دستور عمومی برای تمام داروها در نظر گرفته شود.
بنابراین بهترین مرجع همیشه دستور نگهداری همان داروی مشخص است.
کدام داروها به گرما حساس تر هستند؟
حساسیت داروها به دما متفاوت است و برخی محصولات بیشتر از قرص های معمولی تحت تاثیر شرایط محیط قرار می گیرند. داروهای بیولوژیک و محصولاتی که باید در زنجیره سرد نگهداری شوند، از مهم ترین نمونه ها هستند.
در مورد این داروها، حتی نگهداری در دمای بیش از محدوده توصیه شده برای مدت مشخص می تواند نیازمند بررسی باشد. در چنین شرایطی نباید تنها از روی ظاهر دارو درباره سالم بودن آن تصمیم گرفت.
داروها و محصولات حساس تر می توانند شامل موارد زیر باشند:
- انواع مشخصی از انسولین
- برخی داروهای تزریقی
- داروهای بیولوژیک
- بعضی قطره ها و محلول های دارویی
- شیاف ها و محصولات حساس به ذوب شدن
- برخی آنتی بیوتیک های مایع پس از آماده سازی
- واکسن ها و سایر محصولات وابسته به زنجیره سرد
برای مثال، شرایط نگهداری انسولین به نوع و برند آن بستگی دارد و بعضی محصولات پس از باز شدن می توانند برای مدت محدودی در دمای اتاق نگهداری شوند. به همین دلیل، قرار دادن تمام انواع انسولین در یک دسته و تعیین یک دستور واحد برای آن ها صحیح نیست.
چرا نباید دارو را داخل خودرو نگهداری کرد؟
داخل خودرو یکی از نامناسب ترین محل ها برای نگهداری دارو در روزهای گرم است. حتی اگر دمای بیرون قابل تحمل باشد، کابین و صندوق عقب خودروی پارک شده در معرض آفتاب می توانند به سرعت بسیار گرم شوند.
قرار دادن چند ساعته دارو در چنین محیطی ممکن است آن را در معرض دمایی بسیار بالاتر از محدوده توصیه شده سازنده قرار دهد. این موضوع به ویژه درباره داروهای حساس به دما اهمیت دارد.
بنابراین بهتر است:
- دارو برای مدت طولانی داخل خودروی پارک شده باقی نماند.
- دارو روی داشبورد یا کنار شیشه خودرو قرار نگیرد.
- محصولات حساس به دما بر اساس دستور سازنده در کیف مناسب حمل شوند.
- هنگام سفر، دارو همراه مسافر باشد و برای ساعت های طولانی در صندوق عقب باقی نماند.
بهترین روش نگهداری داروها در تابستان
یک تصور رایج این است که یخچال بهترین محل برای نگهداری تمام داروهاست؛ در حالی که سرمای بیش از حد یا انجماد نیز می تواند بعضی داروها را خراب کند. دارو تنها زمانی باید در یخچال قرار بگیرد که چنین شرایطی روی برچسب یا بروشور آن ذکر شده باشد.
برای بیشتر داروهایی که باید در دمای اتاق نگهداری شوند، انتخاب محیطی خشک، خنک و دور از نور مستقیم مناسب تر است. همچنین بهتر است داروها در بسته بندی اصلی باقی بمانند تا از نور، رطوبت و اشتباه در شناسایی آن ها محافظت شوند.
برای نگهداری بهتر دارو در تابستان به این نکات توجه کنید:
- دارو را دور از نور مستقیم خورشید قرار دهید.
- از نگهداری دارو کنار اجاق گاز، شوفاژ و منابع گرما خودداری کنید.
- دارو را داخل خودرو رها نکنید.
- دارو را در بسته بندی اصلی خود نگهداری کنید.
- شرایط درج شده روی جعبه یا بروشور را رعایت کنید.
- داروهای نیازمند یخچال را مطابق دمای توصیه شده نگهداری کنید.
- از منجمد کردن دارو خودداری کنید، مگر اینکه سازنده صراحتا چنین شرایطی را مجاز دانسته باشد.
آیا حمام و آشپزخانه محل مناسبی برای دارو هستند؟
کابینت حمام یکی از محل های رایج نگهداری دارو است، اما در بسیاری از خانه ها انتخاب مناسبی محسوب نمی شود. رطوبت ناشی از حمام می تواند شرایط نگهداری برخی داروها را نامناسب کند.
آشپزخانه نیز اگر دارو در نزدیکی اجاق گاز، سینک، ماشین ظرفشویی یا پنجره آفتاب گیر قرار داشته باشد، گزینه مناسبی نیست. تغییرات مداوم دما و رطوبت می توانند شرایط محیط را از محدوده مطلوب خارج کنند.
برای داروهای قابل نگهداری در دمای اتاق، یک کمد یا کشوی خشک و خنک که دور از نور خورشید و دسترس کودکان باشد معمولا انتخاب بهتری است.
چگونه بفهمیم دارو در اثر گرما خراب شده است؟
بعضی داروهای آسیب دیده تغییرات ظاهری مشخصی دارند، اما مشکل اینجاست که همه تغییرات شیمیایی با چشم قابل مشاهده نیستند. ممکن است یک دارو کاملا طبیعی به نظر برسد اما شرایط نگهداری نامناسب روی پایداری آن تاثیر گذاشته باشد.
به همین دلیل، ظاهر دارو تنها یکی از نشانه هایی است که باید بررسی شود و نمی توان صرفا بر اساس طبیعی بودن رنگ و شکل، سالم بودن دارویی را که برای مدت طولانی در گرمای شدید مانده است تایید کرد.
نشانه های مشکوک می توانند شامل موارد زیر باشند:
- تغییر غیر معمول رنگ
- ایجاد بوی متفاوت
- ترک خوردن یا خرد شدن قرص
- نرم یا ذوب شدن کپسول
- چسبیدن قرص ها یا کپسول ها به یکدیگر
- کدر شدن محلول
- تشکیل رسوب یا ذرات غیر عادی
- ایجاد کریستال در مایعات
- تغییر غیر معمول غلظت یا بافت دارو
- آسیب دیدن بسته بندی دارو
اگر ظاهر دارو نسبت به حالت معمول تغییر کرده است، بهتر است تا زمان بررسی توسط داروساز از مصرف آن خودداری شود.
اگر دارو چند ساعت در گرما مانده باشد چه کنیم؟
قرار گرفتن دارو در گرما لزوما به معنای فاسد شدن قطعی آن نیست. تصمیم گیری به نام دارو، بالاترین دمای احتمالی، مدت قرار گرفتن در آن شرایط و دستور نگهداری شرکت سازنده بستگی دارد.
برای مثال، وضعیت یک بسته قرص معمولی که مدت کوتاهی در محیط نسبتا گرم قرار گرفته با یک داروی بیولوژیک یا انسولین که ساعت ها داخل خودروی داغ باقی مانده است یکسان نیست.
اگر داروی مهمی در معرض گرمای شدید قرار گرفته است، آن را خودسرانه دور نیندازید و در عین حال بدون بررسی نیز مصرف نکنید. نام دارو، مدت زمان و شرایط تقریبی نگهداری را به داروساز اطلاع دهید تا درباره ادامه مصرف یا جایگزینی آن تصمیم گیری شود.
گرما چه تاثیری بر واکسن ها دارد؟
واکسن ها از مهم ترین محصولات حساس به شرایط نگهداری هستند و حفظ «زنجیره سرد» برای بسیاری از آن ها ضروری است. قرار گرفتن واکسن خارج از محدوده دمایی توصیه شده می تواند قدرت و اثربخشی آن را کاهش دهد.
برای بسیاری از واکسن ها محدوده نگهداری یخچالی مشخصی تعریف شده است. واکسن هایی مانند آنفلوآنزا و برخی انواع واکسن فلج اطفال و پنوموکوک باید مطابق دستور سازنده و برنامه زنجیره سرد نگهداری شوند.
نکته مهم این است که مشکل فقط گرما نیست. انجماد نیز می تواند به بعضی واکسن ها آسیب برساند. به همین دلیل نگهداری واکسن فرایندی تخصصی است و نباید واکسن را بدون اطلاع از شرایط دقیق آن، داخل یخچال یا فریزر خانگی قرار داد.
داروهای تاریخ گذشته را چگونه دور بیندازیم؟
نگهداری حجم زیادی از داروهای باقی مانده در خانه می تواند خطر مصرف اشتباه، مسمومیت کودکان و استفاده خودسرانه در بیماری های بعدی را افزایش دهد. دارویی که برای یک بیماری یا فرد خاص تجویز شده، نباید بدون نظر پزشک برای بیماری دیگری مصرف شود.
برای دور ریختن داروهای تاریخ گذشته یا غیر قابل استفاده، بهتر است از دستورالعمل های رسمی محل زندگی یا برنامه های جمع آوری داروهای بلااستفاده استفاده شود. همچنین نباید داروها را بدون بررسی دستورالعمل مربوط به همان محصول، داخل توالت یا فاضلاب ریخت.
جمع بندی
دمای بالا، نور مستقیم و رطوبت می توانند کیفیت و اثربخشی برخی داروها را کاهش دهند، اما میزان حساسیت هر دارو متفاوت است. بهترین راه برای جلوگیری از آسیب، رعایت دقیق شرایط نگهداری نوشته شده روی بسته بندی و خودداری از قرار دادن دارو در خودرو، کنار پنجره یا محیط های بسیار گرم و مرطوب است.
تغییر رنگ، بو، شکل یا بافت می تواند نشانه آسیب دیدن دارو باشد، اما طبیعی بودن ظاهر نیز سالم بودن آن را تضمین نمی کند. اگر دارویی، به ویژه انسولین، داروی بیولوژیک، واکسن یا محصول حساس به دما، برای مدت قابل توجهی در معرض گرمای شدید قرار گرفته است، پیش از مصرف با داروساز یا پزشک مشورت کنید.
