آیا صفحه نمایش برای کودکان همیشه مضر است؟ یافته تازه درباره تاثیر موبایل و تبلت بر مغز

سال ها است که والدین درباره مدت زمانی که کودکان مقابل موبایل، تبلت، کامپیوتر و تلویزیون می گذرانند هشدارهای مختلفی می شنوند. کم تحرکی، اختلال خواب، کاهش تمرکز و کنار گذاشتن فعالیت های اجتماعی از مهم ترین نگرانی هایی هستند که معمولا درباره استفاده بیش از حد از صفحه نمایش مطرح می شوند.

اما یک پژوهش تازه از فنلاند نشان می دهد رابطه میان صفحه نمایش و عملکرد مغز کودکان احتمالا پیچیده تر از یک تقسیم بندی ساده به «خوب» و «بد» است. در این مطالعه، کودکانی که در طول چند سال زمان بیشتری را صرف فعالیت های مبتنی بر صفحه نمایش کرده بودند، در نوجوانی در برخی شاخص های شناختی عملکرد بهتری داشتند. با این حال، پژوهشگران تاکید می کنند که این یافته به معنی مفید بودن استفاده نامحدود از موبایل و دیگر دستگاه های دیجیتال نیست.

پژوهش ۸ ساله روی ۲۶۰ کودک و نوجوان فنلاندی

این تحقیق بخشی از مطالعه طولانی مدت PANIC یا «فعالیت بدنی و تغذیه در کودکان» در فنلاند است. پژوهشگران دانشگاه یووسکولا و دانشگاه فنلاند شرقی، اطلاعات مربوط به فعالیت بدنی، رفتارهای کم تحرک و استفاده از صفحه نمایش را از دوران کودکی تا نوجوانی بررسی کردند.

در تحلیل نهایی، اطلاعات ۲۶۰ نوجوان شامل ۱۳۶ پسر و ۱۲۴ دختر بررسی شد. میانگین سن آنها در پایان دوره پیگیری حدود ۱۵.۸ سال بود. داده های مربوط به فعالیت و زمان کم تحرکی در شروع مطالعه، دو سال بعد و هشت سال بعد جمع آوری شدند.

پژوهشگران برای ارزیابی فعالیت بدنی از پرسشنامه و دستگاه Actiheart که حرکت و ضربان قلب را ثبت می کند استفاده کردند. در پایان مطالعه نیز عملکرد شناختی نوجوانان با مجموعه آزمون های CogState بررسی شد. این آزمون ها بخش هایی مانند یادگیری، توجه، حافظه کاری و سرعت پردازش اطلاعات را می سنجند.

زمان بیشتر صفحه نمایش با عملکرد شناختی بهتر همراه بود

نتیجه ای که بیشترین توجه را به این تحقیق جلب کرده، ارتباط میان زمان استفاده از صفحه نمایش و عملکرد شناختی نوجوانان است. پژوهشگران دریافتند افرادی که از کودکی تا نوجوانی زمان بیشتری را صرف فعالیت های مبتنی بر صفحه نمایش گزارش کرده بودند، در پایان مطالعه امتیاز بهتری در شاخص کلی شناخت داشتند.

همچنین میان زمان بیشتر صفحه نمایش و عملکرد بهتر در برخی آزمون های حافظه کاری ارتباط مشاهده شد. در تحلیل آماری مطالعه، زمان تجمعی استفاده از صفحه نمایش با نمره بهتر شناخت کلی همراه بود.

با این حال، اینجا یک نکته بسیار مهم وجود دارد: این تحقیق یک رابطه آماری را نشان داده است و نمی تواند ثابت کند که صفحه نمایش مستقیما باعث افزایش توانایی شناختی شده است. ممکن است نوع استفاده از دستگاه، وضعیت تحصیلی، فعالیت های ذهنی یا عوامل دیگری در این ارتباط نقش داشته باشند.

خود پژوهشگران نیز گفته اند برای مشخص شدن رابطه علت و معلولی، مطالعات مداخله ای بیشتری لازم است.

مهم تر از مدت استفاده، کودک با صفحه نمایش چه کار می کند؟

یکی از برداشت های مهم این مطالعه آن است که عبارت «زمان صفحه نمایش» به تنهایی اطلاعات کاملی درباره تاثیر فناوری بر کودک ارائه نمی دهد. یک ساعت حل مسئله، یادگیری زبان یا ساخت یک پروژه دیجیتال با یک ساعت تماشای بی هدف ویدیوهای کوتاه، از نظر درگیری ذهنی فعالیت یکسانی نیست.

پتری یالانکو، پژوهشگر دانشگاه یووسکولا، نیز بر همین موضوع تاکید کرده و گفته است احتمالا نوع کاری که کودک یا نوجوان هنگام استفاده از صفحه نمایش انجام می دهد اهمیت زیادی دارد. پژوهشگران پیشنهاد می کنند والدین و معلمان فعالیت هایی را تقویت کنند که تفکر فعال، یادگیری، حل مسئله و خلاقیت را درگیر می کنند.

بر این اساس، استفاده مفیدتر از ابزارهای دیجیتال می تواند شامل فعالیت هایی مانند موارد زیر باشد:

• استفاده از برنامه های آموزشی متناسب با سن
• حل مسئله و انجام تمرین های ذهنی
• برنامه نویسی و ساخت پروژه های دیجیتال
• طراحی، موسیقی و تولید محتوای خلاقانه
• یادگیری زبان و مهارت های تازه
• تعامل هدفمند و آموزشی به جای مصرف بی وقفه محتوا

آکادمی اطفال آمریکا نیز در دستورالعمل سال ۲۰۲۶ خود تاکید کرده است که در ارزیابی رسانه های دیجیتال، فقط تعداد ساعت ها نباید معیار باشد. کیفیت محتوا، شرایط استفاده و اینکه رسانه دیجیتال چه فعالیت هایی مانند خواب، تحرک، مطالعه و تعامل خانوادگی را کنار می زند، اهمیت زیادی دارد.

آیا این تحقیق یعنی محدود کردن موبایل کودکان اشتباه است؟

خیر. نتیجه این مطالعه را نباید به این شکل تعبیر کرد که هرچه کودک بیشتر از موبایل، تبلت یا کامپیوتر استفاده کند، عملکرد مغزی بهتری خواهد داشت. چنین نتیجه ای از داده های پژوهش قابل استخراج نیست.

مدارک علمی همچنان نشان می دهند که استفاده نامناسب از رسانه های دیجیتال می تواند با مشکلاتی مانند اختلال خواب، کاهش فعالیت بدنی و برخی پیامدهای جسمی همراه باشد. سیاست جدید آکادمی اطفال آمریکا نیز توصیه می کند خانواده ها زمان هایی بدون موبایل و صفحه نمایش داشته باشند، به خصوص هنگام غذا خوردن، در اتاق خواب، حدود یک ساعت پیش از خواب و هنگام انجام تکالیف.

سازمان جهانی بهداشت نیز توصیه می کند کودکان و نوجوانان ۵ تا ۱۷ سال به طور میانگین روزانه حداقل ۶۰ دقیقه فعالیت بدنی با شدت متوسط تا زیاد داشته باشند و مدت رفتارهای کم تحرک، به ویژه زمان تفریحی مقابل صفحه نمایش، محدود شود.

رابطه فعالیت بدنی و عملکرد مغز پیچیده تر از انتظار بود

بخش دیگری از مطالعه فنلاندی به فعالیت بدنی اختصاص داشت و نتایج آن نیز چندان ساده نبود. در دختران، میزان بیشتر فعالیت بدنی سبک در طول سال های مطالعه با حافظه کاری بهتر در نوجوانی ارتباط داشت. در پسران نیز فعالیت بدنی سازمان یافته و هدایت شده با حافظه کاری بهتر همراه بود.

در مقابل، میزان کلی فعالیت بدنی و کم تحرکی که با دستگاه اندازه گیری شده بود، ارتباط مشخصی با عملکرد شناختی در کل گروه نشان نداد. همچنین مقدار کمتر فعالیت بدنی بدون نظارت که در پرسشنامه گزارش شده بود، به شکلی غیرمنتظره با برخی نتایج شناختی بهتر ارتباط داشت.

پژوهشگران معتقدند این تفاوت ها نشان می دهد نوع فعالیت، شدت آن، جنسیت و حتی روش اندازه گیری می توانند بر نتایج تاثیر بگذارند. بنابراین نمی توان همه شکل های فعالیت بدنی یا تمام انواع رفتارهای کم تحرک را در یک گروه قرار داد.

والدین باید به چه چیزی توجه کنند؟

دستورالعمل های جدید نیز به تدریج از نگاه صرفا عددی به زمان صفحه نمایش فاصله گرفته اند. آکادمی اطفال آمریکا در سال ۲۰۲۶ اعلام کرد که برای کودکان بزرگ تر و نوجوانان نمی توان یک عدد ثابت را به عنوان حد مناسب برای همه خانواده ها تعیین کرد و باید کیفیت رسانه و تاثیر آن بر زندگی روزانه کودک نیز بررسی شود.

اگر استفاده از موبایل یا تبلت باعث شود کودک خواب کافی، فعالیت بدنی، درس، بازی، ارتباط خانوادگی و دوستی های واقعی خود را کنار بگذارد، حتی محتوای ظاهرا مفید نیز می تواند بخشی از یک الگوی ناسالم باشد. در مقابل، فناوری اگر آگاهانه و متناسب با سن استفاده شود می تواند ابزار یادگیری، خلاقیت و ارتباط باشد.

نتیجه گیری

مطالعه جدید فنلاندی نگاه ساده «هرچه صفحه نمایش کمتر، بهتر» را به چالش می کشد. در این پژوهش هشت ساله، زمان بیشتر استفاده از صفحه نمایش با برخی شاخص های بهتر شناختی در نوجوانی ارتباط داشت، اما این یافته اثبات نمی کند که افزایش زمان استفاده از موبایل باعث تقویت مغز کودکان می شود.

پیام مهم تر این تحقیق احتمالا توجه به نوع استفاده است. کودک ممکن است با همان دستگاهی که ساعت ها محتوای بی هدف در آن تماشا می کند، زبان یاد بگیرد، مسئله حل کند، برنامه نویسی کند یا چیزی خلق کند.

بنابراین برای والدین، هدف منطقی حذف کامل فناوری نیست. ایجاد تعادل میان صفحه نمایش با خواب کافی، تحرک، بازی، مطالعه، ارتباط اجتماعی و فعالیت های خلاقانه، همراه با انتخاب محتوای با کیفیت، رویکردی است که با شواهد و توصیه های جدید علمی هماهنگی بیشتری دارد.