مواد غذایی فوقفرآوریشده (Ultra-Processed Foods یا UPF) طی دهههای اخیر سهم قابل توجهی از رژیم غذایی انسانها پیدا کردهاند. این محصولات نه تنها از نظر غذایی غنی نیستند، بلکه بهگونهای طراحی شدهاند که میل و وابستگی مصرفکننده را افزایش دهند. مطالعهای تازه نشان داده است که بسیاری از ویژگیهای UPF شبیه به روشهای مهندسی شده صنعت تنباکو هستند و پژوهشگران خواستار نظارت و مقرراتی مشابه با محصولات دخانی برای این خوراکیها شدهاند.
مواد غذایی فوق فرآوری شده چگونه مصرف اجباری ایجاد می کنند؟
تحقیقات دانشگاههای هاروارد، میشیگان و دوک در ایالات متحده نشان داده است که UPFها به گونهای صنعتی و مهندسی شده تولید میشوند که ترکیبی از مواد شیرین، چربی و نمک در آنها به حداکثر جذابیت و لذت مصرف برسد. نوشابههای گازدار، چیپس، بیسکویت و خوراکیهای مشابه به شکل عمدی «دوزهای اعتیادآور» دارند و مصرف بیش از حد را تشویق میکنند.
این مطالعه میگوید:
«UPFها صرفاً مواد مغذی نیستند، بلکه محصولاتی هستند که بهطور عمدی طراحی، مهندسی و بهینهسازی شدهاند تا مصرفکننده به طور مکرر از آنها استفاده کند.»
این یعنی تولیدکنندگان این محصولات با الگوبرداری از صنعت تنباکو، از اصول روانشناسی رفتاری و مهندسی حس لذت استفاده میکنند تا افراد به مصرف مداوم ترغیب شوند.
آیا باید مواد غذایی فوق فرآوری شده مانند محصولات دخانی تنظیم شوند؟
با توجه به شباهتهای UPFها و سیگار، محققان توصیه میکنند که سیاستهای نظارتی مشابهی که برای دخانیات اعمال میشود، برای UPFها نیز اجرا گردد. این سیاستها میتواند شامل موارد زیر باشد:
- برچسبگذاری شفافتر: اطلاعرسانی دقیق درباره میزان شکر، نمک و چربیهای اشباع در محصول.
- مالیات بالاتر بر محصولات مضر: افزایش قیمت برای کاهش مصرف غیرضروری.
- محدودیت در دسترسی در مدارس و بیمارستانها: جلوگیری از دسترسی کودکان و افراد آسیبپذیر.
- محدودیت بازاریابی هدفمند کودکان: جلوگیری از تبلیغات اغواکننده و طراحی جذاب بستهبندی.
نویسندگان این مطالعه تأکید میکنند که برخلاف تنباکو، غذا برای بقای انسان ضروری است و بنابراین نظارت بر UPFها حتی ضروریتر و فوریتر است، زیرا اجتناب از مصرف آنها دشوار است و این محصولات بخش بزرگی از رژیم غذایی مدرن را تشکیل میدهند.
مصرف مواد غذایی فوق فرآوری شده در کودکان و نوجوانان
یافتههای اخیر یونیسف نشان میدهد که کودکان خردسال در بسیاری از کشورها به شدت در معرض مصرف UPF هستند. مطالعه انجام شده در ۱۱ کشور نشان داد که:
- بین ۱۰ تا ۳۵ درصد کودکان پنج ساله و کمتر به طور منظم نوشیدنیهای شیرین گازدار مصرف میکنند.
- حدود ۶۰ درصد نوجوانان حداقل یک محصول فوقفرآوریشده را روز قبل مصرف کردهاند.
این آمار نشان میدهد که از سنین پایین، الگوهای مصرف UPF شکل میگیرد و احتمال بروز چاقی، دیابت و بیماریهای متابولیک در سنین بالاتر افزایش مییابد.
وضعیت مواد غذایی فوق فرآوری شده در کشورهای در حال توسعه و آفریقا
مطالعه Milbank Quarterly نشان داد که در کشورهای توسعهیافته بیش از ۵۰ درصد کالری مصرفی مردم از UPFهای بالقوه مضر تأمین میشود. اما نگرانی جدیتر این است که کشورهای فقیر و در حال توسعه نیز به سرعت در معرض خطر قرار دارند.
گیتینجی گیتاهی، مدیرعامل سازمان غیردولتی Amref Health Africa در کنیا هشدار داده است:
«شرکتها یک نقطه ارتباطی راحت و سودآور یافتهاند: مقررات ضعیف دولتها و تغییر الگوی مصرف. این وضعیت فشارهای جدید قابل پیشگیری را بر سیستمهای بهداشتی که از قبل تحت فشار هستند، وارد میکند.»
به گفته وی، افزایش مصرف UPF در این کشورها میتواند بار بیماریهای غیرواگیر مانند چاقی، دیابت و بیماریهای قلبی را تشدید کند.
نقد و بررسی دیدگاه های مخالف
با وجود هشدارها، برخی پژوهشگران معتقدند که مقایسه UPFها با تنباکو ممکن است اغراقآمیز باشد.
پروفسور مارتین وارن، مدیر علمی موسسه تحقیقاتی Quadram در بریتانیا، میگوید:
«سوال اصلی این است که آیا UPFها ذاتاً اعتیادآور هستند یا بیشتر ترجیحات آموخته شده، شرطیسازی پاداش و راحتی مصرف را بهرهبرداری میکنند.»
او اشاره میکند که الگوهای مصرف UPF ممکن است بیشتر ناشی از عوامل اجتماعی و رفتاری باشد تا یک وابستگی فیزیولوژیک واقعی مانند اعتیاد به نیکوتین.
جمع بندی
مطالعه جدید نشان میدهد که مواد غذایی فوقفرآوریشده بهطور عمده مهندسی شدهاند تا مصرفکننده را به استفاده مکرر ترغیب کنند و از نظر اثرات رفتاری شباهتهایی با محصولات دخانی دارند. این یافتهها اهمیت ایجاد سیاستهای نظارتی، برچسبگذاری شفاف، محدودیت تبلیغات و آموزش مصرفکنندگان را پررنگ میکند.
همچنین، با توجه به مصرف بالای UPFها در کودکان، نوجوانان و کشورهای در حال توسعه، اقدامات پیشگیرانه برای کنترل این محصولات و کاهش خطرات سلامت عمومی، ضروری و فوری است. شناخت بهتر ویژگیهای مهندسی شده این مواد غذایی میتواند به خانوادهها، مدارس و سیاستگذاران کمک کند تا رژیم غذایی سالمتر و آگاهانهتری ایجاد کنند.
