رژیم غذایی فقط روی وزن، قند خون یا میزان انرژی روزانه تاثیر نمی گذارد. آنچه می خوریم می تواند با تغییر برخی فرایندهای مولکولی در بدن، روی نحوه فعالیت سلول ها نیز اثر بگذارد. یکی از مهم ترین این فرایندها، اپی ژنتیک است؛ سامانه ای که بدون تغییر دادن کد اصلی DNA، می تواند نحوه استفاده سلول از برخی ژن ها را تنظیم کند.
حالا یک مطالعه جدید، ارتباط میان رژیم گیاهخواری و تغییرات اپی ژنتیک را بررسی کرده است. نتایج این پژوهش نشان می دهد یک ماه پیروی از رژیم گیاهخواری با تغییراتی در الگوهای متیلاسیون DNA و برخی شاخص های مرتبط با سیستم ایمنی و پیری زیستی همراه بوده است. با این حال، این یافته به معنای «تغییر ژن ها» یا اثبات قطعی کاهش سرعت پیری انسان نیست.
اپی ژنتیک چیست و رژیم غذایی چه ارتباطی با آن دارد؟
DNA مانند نقشه اصلی ساخت و فعالیت سلول های بدن عمل می کند، اما همه ژن های موجود در این نقشه همیشه فعال نیستند. سلول ها به مجموعه ای از سازوکارهای تنظیمی نیاز دارند تا مشخص کنند کدام ژن در چه زمانی و با چه شدتی مورد استفاده قرار بگیرد. اپی ژنتیک یکی از مهم ترین سیستم های تنظیمی در این زمینه است.
یکی از شناخته شده ترین سازوکارهای اپی ژنتیک، متیلاسیون DNA است. در این فرایند، گروه های شیمیایی کوچکی به بخش هایی از DNA متصل می شوند و بسته به محل قرارگیری آنها می توانند با تغییر فعالیت برخی ژن ها ارتباط داشته باشند.
عوامل مختلفی مانند افزایش سن، سیگار کشیدن، فعالیت بدنی، عوامل محیطی و الگوی تغذیه می توانند با تغییرات اپی ژنتیک همراه باشند. بنابراین، پژوهشگران در سال های اخیر تلاش کرده اند بررسی کنند که آیا تغییر رژیم غذایی می تواند در مدت نسبتا کوتاهی این الگوها را تغییر دهد یا خیر.
پژوهش جدید درباره گیاهخواری چگونه انجام شد؟
مطالعه مورد بحث توسط پژوهشگرانی از دانشگاه کالیفرنیا سن دیگو و دانشگاه فرایبورگ آلمان انجام شده و هدف آن بررسی تاثیر کوتاه مدت دو الگوی غذایی متفاوت بر متیلاسیون DNA بوده است. برای این کار، ۴۸ فرد شرکت کننده در ابتدا یک دوره یک هفته ای با رژیم غذایی استاندارد را پشت سر گذاشتند تا شرایط اولیه آنها تا حد امکان مشابه شود.
پس از آن، شرکت کنندگان به صورت تصادفی در دو گروه قرار گرفتند. یک گروه به مدت چهار هفته رژیم گیاهخواری کامل دریافت کرد و گروه دیگر رژیم غذایی غنی از گوشت داشت. پژوهشگران تلاش کردند میزان کالری دریافتی دو گروه تا حد امکان مشابه باشد تا تفاوت نتایج صرفا به کاهش کالری یا کاهش وزن نسبت داده نشود.
پس از پایان دوره، نمونه های خون شرکت کنندگان مورد بررسی قرار گرفت و الگوهای متیلاسیون DNA در صدها هزار نقطه از ژنوم با وضعیت پیش از شروع رژیم مقایسه شد.
رژیم گیاهخواری چه تغییری در سیستم ایمنی ایجاد کرد؟
یکی از یافته های قابل توجه مطالعه، تغییر در الگوهای اپی ژنتیک مرتبط با سلول های سیستم ایمنی بود. در گروه گیاهخواری، نشانه هایی مرتبط با کاهش نوتروفیل ها و افزایش سلول های T کمکی CD4 مشاهده شد. این نتایج با برخی اندازه گیری های سلولی انجام شده در خون شرکت کنندگان نیز همخوانی داشت.
نوتروفیل ها از مهم ترین سلول های دفاعی بدن هستند و در پاسخ اولیه به عفونت و التهاب نقش دارند. با این حال، افزایش تعداد یا فعالیت آنها همیشه به معنای بیماری نیست و باید در زمینه شرایط بالینی فرد تفسیر شود. بنابراین نمی توان صرفا از کاهش نوتروفیل ها نتیجه گرفت که رژیم گیاهخواری حتما التهاب مزمن را در همه افراد کاهش می دهد.
یافته مربوط به سلول های CD4 نیز بیشتر نشان دهنده تغییر در وضعیت سیستم ایمنی است و به تنهایی ثابت نمی کند که عملکرد ایمنی فرد به شکل کلی بهتر شده است. برای رسیدن به چنین نتیجه ای، مطالعات بزرگ تر و طولانی تر لازم است.
آیا گیاهخواری روی مسیرهای مرتبط با رشد و سوخت و ساز اثر گذاشت؟
تغییرات مشاهده شده فقط به سلول های ایمنی محدود نبود. تحلیل داده های اپی ژنتیک نشان داد که برخی از نواحی مرتبط با مسیرهای رشد سلولی و سوخت و ساز نیز پس از یک ماه رژیم گیاهخواری دچار تغییر شده اند.
در میان مسیرهای مورد بررسی، مسیرهای پیام رسانی mTOR و Hippo نیز مورد توجه قرار گرفتند. این مسیرها در فرایندهایی مانند رشد سلولی، متابولیسم، تکثیر سلولی و تنظیم عملکرد بافت ها نقش دارند.
همچنین نشانه هایی از تغییر در مسیرهای مرتبط با متابولیسم چربی، پیام رسانی انسولین، پاسخ سلولی به استرس و ترمیم DNA مشاهده شد. البته باید توجه داشت که مشاهده تغییر در متیلاسیون نواحی مرتبط با یک مسیر زیستی، به تنهایی به معنی فعال یا غیرفعال شدن کامل آن مسیر نیست.
این نکته برای تفسیر مطالعه بسیار مهم است. اپی ژنتیک شبکه ای پیچیده است و یک تغییر مولکولی منفرد نمی تواند به تنهایی توضیح دهد که بدن انسان سالم تر یا جوان تر شده است.
آیا یک ماه گیاهخواری واقعا روند پیری را کند می کند؟
شاید جذاب ترین بخش این مطالعه، بررسی «ساعت های اپی ژنتیک» باشد. ساعت اپی ژنتیک مجموعه ای از مدل های آماری است که با استفاده از الگوهای متیلاسیون DNA، شاخص هایی درباره سن یا وضعیت زیستی بدن ارائه می کند.
سن تقویمی همان تعداد سالی است که از زمان تولد فرد گذشته است، اما سن زیستی مفهومی متفاوت دارد و تلاش می کند وضعیت عملکردی و مولکولی بدن را بهتر توصیف کند. به همین دلیل ممکن است دو فرد هم سن، از نظر برخی شاخص های زیستی تفاوت داشته باشند.
در این مطالعه، برخی از ساعت های اپی ژنتیک مرتبط با پیامدهای سلامت، در گروه گیاهخواری تغییراتی نشان دادند که با کاهش برخی شاخص های پیری زیستی سازگار بود. اما این نتیجه باید با احتیاط تفسیر شود.
این یافته به معنی آن نیست که «یک ماه گیاهخواری بدن را جوان می کند». ساعت های اپی ژنتیک ابزارهای آماری هستند و تغییر امتیاز آنها لزوما به معنای افزایش طول عمر یا جلوگیری از بیماری نیست. برای اثبات چنین ارتباطی، باید مشخص شود این تغییرات در بلندمدت باقی می مانند و آیا واقعا با کاهش بیماری یا مرگ و میر همراه هستند یا خیر.
آیا تغییرات اپی ژنتیک بعد از بازگشت به رژیم قبلی باقی می مانند؟
یکی از مهم ترین پرسش هایی که این مطالعه پاسخ نمی دهد، ماندگاری تغییرات است. پژوهش فقط یک دوره چهار هفته ای را بررسی کرده است و نمی توان از نتایج آن فهمید که الگوهای متیلاسیون مشاهده شده برای ماه ها یا سال ها باقی خواهند ماند یا خیر.
ممکن است بخشی از تغییرات اپی ژنتیک با ادامه رژیم غذایی حفظ شوند و بخشی دیگر پس از بازگشت فرد به الگوی غذایی قبلی کاهش پیدا کنند. حتی اگر یک تغییر مولکولی ماندگار باشد، هنوز باید مشخص شود آیا این تغییر پیامد قابل توجهی برای سلامت دارد یا خیر.
بنابراین، یکی از مهم ترین نیازهای پژوهشی آینده، انجام مطالعات طولانی مدت است که افراد را برای ماه ها یا سال ها دنبال کنند و در کنار شاخص های اپی ژنتیک، پیامدهای واقعی سلامت آنها را نیز اندازه بگیرند.
آیا گیاهخواری برای همه افراد انتخاب سالمی است؟
رژیم گیاهخواری می تواند در صورت برنامه ریزی صحیح، مواد مغذی فراوانی از جمله فیبر، حبوبات، سبزیجات، میوه ها، غلات کامل، مغزها و دانه ها را در اختیار بدن قرار دهد. با این حال، سالم بودن یک رژیم بیشتر به کیفیت و ترکیب کلی آن بستگی دارد تا صرفا حذف گوشت.
رژیم گیاهخواری ضعیف و سرشار از غذاهای فوق فرآوری شده، نوشیدنی های شیرین و غلات تصفیه شده لزوما انتخاب سالمی نیست. از سوی دیگر، افرادی که محصولات حیوانی را به طور کامل حذف می کنند باید به دریافت کافی برخی مواد مغذی مانند ویتامین B12 توجه ویژه داشته باشند.
به همین دلیل، نتایج این مطالعه را نباید به شکل «هرچه سریع تر گوشت را حذف کنید تا جوان بمانید» تفسیر کرد. آنچه اهمیت دارد، کیفیت کلی الگوی غذایی و تامین نیازهای تغذیه ای بدن است.
آیا این مطالعه ثابت می کند رژیم گیاهخواری بهتر است؟
نه به شکل قطعی. یافته های پژوهش نشان می دهند که تغییر رژیم غذایی می تواند در مدت نسبتا کوتاه با تغییرات قابل اندازه گیری در برخی الگوهای اپی ژنتیک همراه شود. این نتیجه از نظر علمی مهم است، زیرا نشان می دهد بدن نسبت به تغییرات تغذیه ای واکنش های مولکولی سریعی دارد.
اما «تغییر اپی ژنتیک» با «بهبود قطعی سلامت» یکسان نیست. برای اثبات اینکه یک رژیم غذایی واقعا خطر بیماری را کاهش می دهد یا روند پیری را کند می کند، باید مجموعه ای از شواهد شامل مطالعات کنترل شده بزرگ تر، دوره های طولانی تر و بررسی پیامدهای واقعی سلامت در اختیار داشته باشیم.
نتیجه گیری
مطالعه جدید درباره رژیم گیاهخواری شواهد جالبی ارائه می دهد که نشان می دهد حتی یک دوره نسبتا کوتاه تغییر رژیم غذایی می تواند با تغییر در الگوهای متیلاسیون DNA و برخی شاخص های اپی ژنتیک همراه باشد. این تغییرات در مسیرهای مرتبط با سیستم ایمنی، متابولیسم و برخی شاخص های پیری زیستی مشاهده شده اند.
با این حال، بهتر است از تیترهای هیجان انگیزی مانند «گیاهخواری در یک ماه ژن های شما را تغییر می دهد» برداشت تحت اللفظی نداشته باشیم. DNA افراد در این مطالعه تغییر نکرده است؛ بلکه الگوی برخی علائم شیمیایی تنظیم کننده فعالیت ژن ها تغییر کرده است.
نتایج، یک سرنخ علمی امیدوارکننده هستند، نه یک حکم نهایی. هنوز مشخص نیست این تغییرات تا چه مدت باقی می مانند و آیا در نهایت به کاهش بیماری، افزایش طول عمر یا بهبود واقعی سلامت منجر می شوند. پاسخ این پرسش ها به مطالعات بزرگ تر و طولانی تر نیاز دارد.
