سموم کشاورزی و افزایش خطر سرطان در کارگران باغ و مزرعه

کارگران بخش کشاورزی و باغداری یکی از گروه هایی هستند که به صورت مستقیم و طولانی مدت در معرض عوامل زیان آور محیط کار قرار دارند. تماس مداوم با سموم شیمیایی، کودهای غیر استاندارد، آلودگی آب و مواد شیمیایی مورد استفاده برای کنترل آفات می تواند پیامدهای جدی برای سلامت آن ها ایجاد کند.

در سال های اخیر، متخصصان بیماری های شغلی و پژوهشگران سلامت عمومی نسبت به افزایش خطر بیماری های مزمن در میان کارکنان این حوزه هشدار داده اند. یکی از نگرانی های اصلی، ارتباط احتمالی میان مواجهه طولانی مدت با برخی سموم کشاورزی و افزایش خطر ابتلا به بیماری هایی مانند مشکلات تنفسی، آسیب کلیوی و برخی انواع سرطان است.

با وجود اهمیت این موضوع، هنوز در بسیاری از کشورها از جمله ایران، آمار دقیق و جامع درباره میزان بیماری های ناشی از کار در میان کشاورزان و کارگران باغی وجود ندارد؛ مسئله ای که باعث شده بخش مهمی از مشکلات سلامت این گروه کمتر دیده شود.

چرا کارگران کشاورزی بیشتر در معرض خطر هستند؟

کار در باغ و مزرعه تنها فعالیتی فیزیکی و سخت نیست، بلکه همراه با تماس مستقیم با مواد شیمیایی و عوامل محیطی مختلف است. بسیاری از کارگران کشاورزی هنگام سمپاشی، برداشت محصول یا ورود به زمین های تازه سمپاشی شده، ممکن است بدون تجهیزات محافظتی کافی در معرض مواد خطرناک قرار بگیرند.

برخلاف بسیاری از مشاغل صنعتی که استانداردهای ایمنی مشخصی دارند، در بخش کشاورزی کنترل شرایط کاری دشوارتر است. فاصله محل زندگی با مزرعه، نبود آموزش کافی، استفاده نادرست از تجهیزات حفاظت فردی و فشار اقتصادی می تواند باعث شود کارگران خطرات موجود را نادیده بگیرند.

مهم ترین عوامل خطر در محیط های کشاورزی شامل موارد زیر است:

• تماس پوستی با سموم و مواد شیمیایی
• استنشاق ذرات و بخارات حاصل از سمپاشی
• استفاده طولانی مدت از کودهای شیمیایی
• کار در زمین های دارای آب یا خاک آلوده
• نبود لباس و تجهیزات محافظ مناسب
• ورود زودهنگام به باغ یا مزرعه پس از سمپاشی

باقی ماندن سموم در محیط

یکی از نگرانی های مطرح شده توسط متخصصان بیماری های شغلی، رعایت نکردن فاصله زمانی لازم پس از سمپاشی است. بسیاری از سموم کشاورزی برای تجزیه شدن و کاهش میزان باقی مانده در محیط به زمان مشخصی نیاز دارند.

این فاصله که با عنوان «دوره کارنس» یا دوره انتظار شناخته می شود، مشخص می کند چند روز پس از مصرف سم می توان محصول را برداشت کرد یا افراد دوباره وارد زمین شوند. رعایت نکردن این زمان می تواند میزان تماس انسان با مواد شیمیایی باقی مانده را افزایش دهد.

برخی کارشناسان حوزه سلامت شغلی معتقدند در بعضی مناطق، استفاده از سموم نامرغوب یا مصرف نادرست آن ها باعث می شود مواد شیمیایی مدت بیشتری روی گیاه، خاک یا محیط باغ باقی بمانند. در چنین شرایطی، کارگرانی که مدت کوتاهی پس از سمپاشی وارد محیط می شوند، ممکن است با غلظت بالاتری از این مواد تماس داشته باشند.

روایت کارگرانی که با عوارض سال ها کار در باغ روبرو شده اند

بسیاری از کارگران کشاورزی پس از سال ها فعالیت در محیط های آلوده، با مشکلات جسمی مختلفی مواجه می شوند. این مشکلات همیشه بلافاصله ظاهر نمی شوند و گاهی پس از چندین سال خود را نشان می دهند.

برای نمونه، برخی کارگران سابق باغداری گزارش کرده اند که پس از سال ها تماس با سموم کشاورزی، دچار مشکلات تنفسی، دردهای مزمن، مشکلات کلیوی یا بیماری های جدی تر شده اند. در بعضی موارد، ارتباط مستقیم میان بیماری و شرایط کاری به دلیل نبود پرونده های پزشکی و پایش سلامت شغلی دشوار است.

یکی از مشکلات اصلی بیماری های ناشی از مواد شیمیایی این است که برخلاف آسیب های فیزیکی مانند شکستگی یا جراحت، ممکن است به صورت تدریجی و خاموش ایجاد شوند. همین موضوع تشخیص رابطه میان شغل و بیماری را پیچیده می کند.

ارتباط سموم کشاورزی با سرطان؛ تحقیقات چه می گویند؟

تحقیقات علمی در سال های گذشته نشان داده اند که برخی مواد شیمیایی مورد استفاده در کشاورزی می توانند با افزایش خطر بعضی سرطان ها ارتباط داشته باشند. این ارتباط معمولا به میزان تماس، نوع ماده شیمیایی، مدت زمان مواجهه و شرایط فردی بستگی دارد.

بر اساس گزارش آژانس بین المللی تحقیقات سرطان (IARC)، برخی آفت کش ها و ترکیبات شیمیایی کشاورزی در گروه موادی قرار گرفته اند که نیازمند بررسی دقیق از نظر اثرات سرطان زایی هستند.

با این حال، دانشمندان تاکید می کنند که همه سموم کشاورزی به یک اندازه خطرناک نیستند و نمی توان هر مورد ابتلا به سرطان را مستقیما به مصرف سموم نسبت داد. عوامل ژنتیکی، سبک زندگی، آلودگی هوا، تغذیه و سایر عوامل محیطی نیز در ایجاد سرطان نقش دارند.

موضوع اصلی، کاهش مواجهه غیرضروری با مواد شیمیایی و افزایش استانداردهای ایمنی برای افرادی است که به صورت حرفه ای با این مواد کار می کنند.

بیماری های شایع در میان کارگران کشاورزی

خطرات شغلی در کشاورزی تنها به سرطان محدود نمی شود. کارگران این بخش ممکن است با مجموعه ای از مشکلات جسمی روبرو شوند که کیفیت زندگی آن ها را کاهش می دهد.

برخی از بیماری ها و مشکلات گزارش شده در میان کارکنان کشاورزی عبارتند از:

• بیماری های تنفسی ناشی از استنشاق مواد شیمیایی
• حساسیت های پوستی و آلرژی
• مشکلات عصبی در اثر تماس طولانی مدت با بعضی ترکیبات
• آسیب های کلیوی
• دردهای اسکلتی و عضلانی ناشی از کار سنگین
• گرمازدگی و مشکلات ناشی از کار طولانی زیر نور خورشید
• افزایش خطر برخی سرطان ها در مواجهه های طولانی مدت

نقش کارگران مهاجر در افزایش آسیب پذیری

بخش قابل توجهی از نیروی کار کشاورزی در بسیاری از کشورها را کارگران مهاجر تشکیل می دهند. این گروه معمولا به دلیل شرایط اقتصادی، دسترسی محدودتری به خدمات درمانی، آموزش های ایمنی و حمایت های قانونی دارند.

کارگران مهاجر ممکن است به دلیل نگرانی از دست دادن شغل یا درآمد، خطرات محیط کار را گزارش نکنند یا از درخواست تجهیزات حفاظتی خودداری کنند. همین موضوع باعث می شود میزان مواجهه آن ها با عوامل زیان آور بیشتر شود.

در ایران نیز در بسیاری از مناطق کشاورزی، کارگران مهاجر نقش مهمی در فعالیت باغ ها و مزارع دارند و توجه به سلامت شغلی این گروه، بخشی از مدیریت ایمنی کشاورزی محسوب می شود.

چرا آمار دقیقی از سرطان در میان کشاورزان وجود ندارد؟

یکی از چالش های اصلی در بررسی این موضوع، نبود داده های جامع درباره بیماری های شغلی در بخش کشاورزی است. بسیاری از بیماری هایی که پس از سال ها مواجهه با مواد شیمیایی ایجاد می شوند، ممکن است در پرونده پزشکی فرد به عنوان بیماری مرتبط با شغل ثبت نشوند.

تشخیص بیماری های شغلی نیازمند سیستم های پایش سلامت، ثبت دقیق سابقه کاری، بررسی محیط کار و همکاری میان پزشکان، وزارت بهداشت و سازمان های مرتبط است.

نبود این اطلاعات باعث می شود میزان واقعی آسیب های ناشی از کار در کشاورزی کمتر از مقدار واقعی دیده شود.

راهکارهای کاهش خطر سموم برای کشاورزان و کارگران

کاهش خطرات ناشی از سموم کشاورزی نیازمند حذف کامل استفاده از مواد شیمیایی نیست، بلکه هدف اصلی باید استفاده ایمن و کنترل شده از آن ها باشد.

مهم ترین اقدامات پیشگیرانه شامل موارد زیر است:

• استفاده از لباس محافظ، دستکش، ماسک استاندارد و تجهیزات مناسب هنگام سمپاشی
• آموزش کشاورزان درباره روش صحیح استفاده از سموم
• رعایت دوره انتظار پس از سمپاشی
• استفاده از روش های کنترل بیولوژیک آفات
• کاهش مصرف بی رویه کود و سموم شیمیایی
• آزمایش دوره ای سلامت کارگران در معرض مواد شیمیایی
• کنترل کیفیت سموم مورد استفاده در بازار
• جلوگیری از ورود افراد غیر محافظت شده به مناطق تازه سمپاشی شده

روش های کشاورزی پایدار و کنترل بیولوژیک آفات نیز در سال های اخیر به عنوان جایگزینی برای کاهش وابستگی به مواد شیمیایی مورد توجه قرار گرفته اند.

جمع بندی

کارگران کشاورزی و باغداری یکی از گروه های پرخطر از نظر مواجهه با مواد شیمیایی محیط کار هستند. تماس طولانی مدت با سموم، کودهای شیمیایی و محیط های آلوده می تواند سلامت این افراد را تهدید کند و خطر ابتلا به بیماری های مزمن را افزایش دهد.

با وجود هشدارهای متخصصان، نبود آمار دقیق بیماری های شغلی و کمبود پایش سلامت باعث شده ابعاد واقعی این مشکل به طور کامل مشخص نباشد. کاهش مصرف بی رویه سموم، افزایش آموزش، استفاده از تجهیزات حفاظتی و توسعه روش های کشاورزی کم خطر می تواند نقش مهمی در محافظت از سلامت کشاورزان، کارگران و حتی مصرف کنندگان محصولات غذایی داشته باشد.