علت افزایش بیماری های خودایمنی چیست؟ بررسی نقش تغذیه، محیط و سبک زندگی

بیماری های خودایمنی در چند دهه اخیر، به ویژه در کشورهای صنعتی، بیشتر از گذشته تشخیص داده می شوند. ام اس، دیابت نوع یک، آرتریت روماتوئید، لوپوس، بیماری سلیاک و بیماری های التهابی روده تنها بخشی از اختلالاتی هستند که در این گروه قرار می گیرند. افزایش آگاهی عمومی و پیشرفت روش های تشخیصی بخشی از رشد آمار را توضیح می دهد، اما پژوهش ها نشان می دهند که تغییر واقعی در میزان بروز بعضی از این بیماری ها نیز اتفاق افتاده است.

دانشمندان هنوز یک علت واحد برای افزایش بیماری های خودایمنی پیدا نکرده اند. شواهد موجود نشان می دهد که این بیماری ها معمولا از تعامل زمینه ژنتیکی با عوامل محیطی، سبک زندگی، عفونت ها، تغییرات میکروبیوم و عوامل هورمونی ایجاد می شوند. سرعت افزایش بیماری ها نیز به اندازه ای است که نمی توان آن را تنها به تغییر ژن های انسان نسبت داد؛ زیرا ساختار ژنتیکی جمعیت ها در چند دهه دچار چنین تغییر سریعی نشده است.

بیماری خودایمنی چیست و چگونه ایجاد می شود؟

سیستم ایمنی وظیفه دارد عوامل بیگانه مانند ویروس ها، باکتری ها و سلول های آسیب دیده را شناسایی و کنترل کند. این سیستم در حالت طبیعی می تواند میان سلول های بدن و عوامل خارجی تفاوت قائل شود. در بیماری های خودایمنی، بخشی از این توانایی تشخیص دچار اختلال می شود.

سلول های ایمنی، از جمله لنفوسیت های T و B، ممکن است به اشتباه پروتئین ها، سلول ها یا بافت های طبیعی بدن را هدف قرار دهند. نتیجه این حمله می تواند التهاب مزمن، اختلال عملکرد اندام و آسیب تدریجی بافت باشد. نوع نشانه ها نیز به اندامی بستگی دارد که بیشتر تحت تاثیر قرار گرفته است.

برای مثال، در دیابت نوع یک سلول های تولید کننده انسولین در لوزالمعده آسیب می بینند. در آرتریت روماتوئید، سیستم ایمنی بافت های مفصلی را هدف قرار می دهد و در ام اس، پوشش محافظ رشته های عصبی تحت حمله قرار می گیرد. سازمان جهانی بهداشت نیز ویژگی مشترک بیماری های خودایمنی را واکنش نامناسب سیستم ایمنی علیه اجزای خود بدن می داند.

آیا بیماری های خودایمنی واقعا در حال افزایش هستند؟

آمار دقیق همه بیماری های خودایمنی در جهان یکسان نیست و میزان شیوع آنها بر اساس نوع بیماری، منطقه جغرافیایی، سن، جنسیت و روش تشخیص تفاوت دارد. به همین دلیل، ارائه یک عدد قطعی برای تمام بیماری های خودایمنی دشوار است.

با این حال، مطالعات جمعیتی در کشورهای مختلف نشان داده اند که شیوع یا بروز تعدادی از این بیماری ها افزایش یافته است. پژوهشی در بریتانیا درباره ۱۹ بیماری خودایمنی نیز روند زمانی و هم زمانی این اختلالات را بررسی کرده و افزایش برخی بیماری ها را گزارش داده است. بررسی های جدیدتر نیز نشان می دهند مجموعه ای از بیماری های خودایمنی در فاصله سال های ۲۰۰۰ تا ۲۰۲۰ شیوع بیشتری پیدا کرده اند.

بخشی از این افزایش می تواند نتیجه دسترسی بهتر به پزشک، آزمایش های دقیق تر و ثبت کامل تر پرونده ها باشد. با این حال، تغییرات سریع در بیماری هایی مانند دیابت نوع یک، بیماری التهابی روده و ام اس نشان می دهد که عوامل محیطی و شیوه زندگی نیز احتمالا نقش مهمی دارند.

نقش ژنتیک در ابتلا به بیماری های خودایمنی

زمینه ژنتیکی یکی از مهم ترین عوامل خطر ابتلا به بیماری های خودایمنی است، اما داشتن ژن مستعد به معنای ابتلای قطعی نیست. بسیاری از افراد دارای ژن های مرتبط با یک بیماری، هرگز به آن مبتلا نمی شوند و در مقابل، بیماری می تواند در افرادی بدون سابقه خانوادگی مشخص نیز ظاهر شود.

برخی ژن ها بر نحوه شناسایی عوامل خارجی، تنظیم التهاب و کنترل فعالیت سلول های ایمنی اثر می گذارند. وجود بعضی از این ژن ها احتمال ابتلا را افزایش می دهد، اما معمولا یک عامل محیطی یا زیستی نیز برای آغاز فرایند بیماری لازم است.

به همین دلیل، پژوهشگران از مدل تعامل ژن و محیط استفاده می کنند. بر اساس این مدل، ژنتیک زمینه آسیب پذیری را فراهم می کند و عواملی مانند عفونت، سیگار، تغذیه، آلودگی هوا یا تغییر میکروبیوم می توانند مسیر بیماری را فعال کنند. پژوهش های ژنتیکی نیز نشان داده اند که تعداد زیادی از مناطق ژنومی با استعداد ابتلا به بیماری های خودایمنی ارتباط دارند.

رژیم غذایی غربی چه نقشی دارد؟

رژیم غذایی غربی معمولا با مصرف زیاد غذاهای فراوری شده، چربی اشباع، قند افزوده، نمک و گوشت های فراوری شده و مصرف کم فیبر، میوه، سبزی و غلات کامل شناخته می شود. چنین الگویی می تواند بر التهاب بدن، سلامت روده و ترکیب میکروب های دستگاه گوارش اثر بگذارد.

میکروبیوم روده مجموعه بزرگی از باکتری ها، ویروس ها و سایر میکروارگانیسم هایی است که در تنظیم سیستم ایمنی نقش دارند. کاهش تنوع این میکروب ها یا بر هم خوردن تعادل آنها ممکن است عملکرد سد روده و پاسخ های ایمنی را تغییر دهد.

پژوهش ها نشان داده اند که تغییر رژیم غذایی، چاقی و عوامل محیطی می توانند از طریق میکروبیوم بر تنظیم سیستم ایمنی اثر بگذارند. با این حال، هنوز نمی توان گفت یک ماده غذایی مشخص به تنهایی باعث بیماری خودایمنی می شود. تاثیر تغذیه معمولا در کنار ژنتیک و سایر شرایط محیطی معنا پیدا می کند.

آیا تمیزی بیش از حد باعث بیماری خودایمنی می شود؟

نظریه ای که با عنوان فرضیه بهداشت شناخته می شود، بیان می کند کاهش تماس دوران کودکی با برخی میکروارگانیسم ها ممکن است در رشد و تنظیم سیستم ایمنی اختلال ایجاد کند. این نظریه ابتدا برای توضیح افزایش بیماری های آلرژیک مطرح شد و بعدها برای بعضی بیماری های خودایمنی نیز مورد بررسی قرار گرفت.

منظور این فرضیه آن نیست که شستن دست ها، استفاده از آب سالم یا رعایت بهداشت باید کنار گذاشته شود. بهداشت عمومی از مهم ترین ابزارهای پیشگیری از بیماری های عفونی است. بحث اصلی درباره کاهش تنوع تماس های میکروبی طبیعی، زندگی شهری، مصرف بی رویه آنتی بیوتیک، کاهش تماس با طبیعت و تغییر میکروبیوم است.

امروزه بعضی پژوهشگران به جای عبارت «بهداشت بیش از حد» از نظریه «دوستان قدیمی» استفاده می کنند. بر اساس این دیدگاه، سیستم ایمنی برای تنظیم درست خود به تماس با مجموعه ای از میکروب های بی خطر محیط، پوست و روده نیاز دارد؛ نه تماس عمدی با عوامل بیماری زا. شواهد همه گیرشناسی از این نظریه حمایت می کنند، اما سازوکار آن پیچیده است و درباره همه بیماری های خودایمنی به یک اندازه صدق نمی کند.

آلودگی هوا و مواد شیمیایی محیط

افزایش شهرنشینی، آلودگی هوا و تماس گسترده تر با بعضی مواد شیمیایی نیز به عنوان عوامل احتمالی رشد بیماری های خودایمنی بررسی شده اند. ذرات معلق، دود سیگار و برخی آلاینده ها می توانند التهاب ایجاد کنند و به سدهای محافظ دستگاه تنفسی، پوست یا روده آسیب برسانند.

آسیب به این سدها ممکن است عبور مواد خارجی را آسان تر کند و پاسخ سیستم ایمنی را تغییر دهد. برخی مطالعات میان آلودگی هوا و افزایش خطر بیماری هایی مانند آرتریت روماتوئید، لوپوس و ام اس ارتباط آماری پیدا کرده اند.

با این حال، ارتباط آماری همیشه به معنای رابطه مستقیم علت و معلولی نیست. میزان تماس، طول دوره مواجهه، ژنتیک فرد و عوامل دیگری مانند تغذیه و سیگار نیز بر نتیجه اثر می گذارند. پژوهش های جدید، آلودگی هوا را یکی از عوامل محیطی مهم اما نه تنها علت بیماری های خودایمنی می دانند.

عفونت ها و مصرف آنتی بیوتیک

عفونت ها در رابطه با بیماری های خودایمنی نقش دوگانه ای دارند. بعضی تماس های میکروبی در سال های ابتدایی زندگی ممکن است به تکامل سیستم ایمنی کمک کنند، اما برخی ویروس ها و باکتری ها نیز می توانند فرایند خودایمنی را در افراد مستعد آغاز کنند.

یکی از سازوکارهای پیشنهادی، شباهت مولکولی است. در این حالت، بخشی از یک عامل عفونی به پروتئین های بدن شباهت دارد و پاسخ ایمنی ایجاد شده علیه عفونت ممکن است به اشتباه به بافت بدن نیز حمله کند.

مصرف مکرر یا غیر ضروری آنتی بیوتیک ها نیز می تواند ترکیب میکروبیوم روده را تغییر دهد. این موضوع به ویژه در سال های نخست زندگی اهمیت دارد، اما هنوز نمی توان هر بار مصرف آنتی بیوتیک را علت مستقیم بیماری خودایمنی دانست. دارو باید در صورت نیاز و بر اساس تجویز پزشک مصرف شود، نه اینکه به دلیل نگرانی از خودایمنی کنار گذاشته شود.

جنسیت و هورمون ها چه تاثیری دارند؟

بسیاری از بیماری های خودایمنی در زنان شایع تر از مردان هستند. برای نمونه، سازمان جهانی بهداشت اعلام کرده است که حدود ۷۰ درصد افراد مبتلا به آرتریت روماتوئید زن هستند. این تفاوت نشان می دهد که هورمون ها و عوامل ژنتیکی مرتبط با کروموزوم X احتمالا در تنظیم پاسخ ایمنی نقش دارند.

هورمون هایی مانند استروژن می توانند فعالیت سلول های ایمنی و تولید پادتن را تغییر دهند. به همین دلیل، احتمال شروع یا تغییر شدت بعضی بیماری ها در دوران بلوغ، بارداری، پس از زایمان یا یائسگی متفاوت است.

با این حال، هورمون ها تنها عامل ابتلا نیستند. نوع بیماری، سن، ژنتیک، سابقه عفونت و محیط زندگی نیز در کنار جنسیت بر خطر نهایی اثر می گذارند.

آیا می توان از بیماری های خودایمنی پیشگیری کرد؟

برای بیشتر بیماری های خودایمنی روش قطعی و تضمین شده ای برای پیشگیری وجود ندارد. فرد نمی تواند ژنتیک، سن یا بعضی عوامل هورمونی را تغییر دهد، اما کنترل برخی عوامل محیطی ممکن است احتمال التهاب مزمن و آسیب به سیستم ایمنی را کاهش دهد.

ترک سیگار، حفظ وزن مناسب، فعالیت بدنی منظم، خواب کافی و استفاده از رژیم غذایی متنوع و سرشار از فیبر برای سلامت عمومی و تنظیم بهتر سیستم ایمنی مفید هستند. دریافت واکسن های لازم و درمان مناسب عفونت ها نیز اهمیت دارد.

استفاده خودسرانه از مکمل ها، رژیم های حذف شدید یا محصولات موسوم به تقویت کننده ایمنی توصیه نمی شود. در بیماری های خودایمنی، تحریک بیشتر سیستم ایمنی همیشه مفید نیست و ممکن است با داروهای بیمار تداخل داشته باشد.

جمع بندی

افزایش بیماری های خودایمنی نتیجه یک عامل واحد مانند تغذیه، استرس یا تمیزی بیش از حد نیست. مجموعه ای از تغییرات شامل رژیم غذایی غربی، شهرنشینی، آلودگی هوا، تغییر میکروبیوم، مصرف داروها، عفونت ها، عوامل هورمونی و زمینه ژنتیکی در شکل گیری این روند نقش دارند.

شواهد نشان می دهند که سبک زندگی و محیط مدرن می توانند نحوه تنظیم سیستم ایمنی را در افراد مستعد تغییر دهند. با این حال، بسیاری از این ارتباط ها هنوز در حال بررسی هستند و نباید از آنها نتیجه گرفت که رعایت بهداشت یا مصرف ضروری آنتی بیوتیک خطرناک است.

شناخت بهتر عوامل محیطی، تشخیص زودهنگام و توسعه درمان هایی که به جای سرکوب گسترده ایمنی، بخش آسیب دیده پاسخ ایمنی را هدف بگیرند، مهم ترین مسیرهای آینده پژوهش هستند. تا آن زمان، مراجعه به پزشک در صورت مشاهده نشانه های مداوم و پرهیز از خوددرمانی، منطقی ترین راه برای کنترل این بیماری ها است.